काठमाडौं । दशैँको आगमनसँगै मिथिलाञ्चलका गाउँबस्तीमा टाउकोमा दियोसहितको घैँटो राखेर नाचिने मौलिक लोकनृत्य ‘झिझिया’ फेरि चर्चामा आएको छ । सांस्कृतिक र तान्त्रिक महत्त्व बोकेको यो नृत्य मिथिलाको परम्परा, आस्था र पहिचानसँग जोडिएको छ ।
घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म देवीको स्तुतिमा प्रस्तुत गरिने झिझिया मिथिलाञ्चलको विशिष्ट लोकसंस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो । असंख्य प्वाल पारिएको माटोको घैँटोभित्र प्रज्वलित दियो राखेर टाउकोमा सन्तुलन मिलाउँदै नाचिने यस नृत्यमा परम्परागत गीत, लय र तालको विशेष महत्त्व रहन्छ ।
झिझिया केवल मनोरञ्जनका लागि गरिने नृत्य नभई धार्मिक आस्था, तान्त्रिक मान्यता र दार्शनिक चिन्तनसँग जोडिएको सांस्कृतिक अनुष्ठानका रूपमा समेत परिचित छ । घैँटो र त्यसमा बालिने दियोलाई मानव शरीर तथा चेतनाको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । यसले मिथिलाञ्चलको सांस्कृतिक गहिराइ र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्परालाई उजागर गर्छ ।
तर पछिल्लो समय यो मौलिक लोककला संरक्षणको चुनौतीमा परेको छ । युवा पुस्तामा परम्परागत संस्कृतिप्रतिको घट्दो आकर्षण र झिझियालाई हेर्ने बदलिँदो दृष्टिकोणले यसको निरन्तरतामाथि प्रश्न उठाएको छ ।
ज्योतिष एवं पण्डित डा. विवेक पाण्डेका अनुसार झिझियाको आफ्नै विशिष्ट सुर र ताल छ, जसले गाउँघरमा छुट्टै सांस्कृतिक वातावरण सिर्जना गर्छ । तर आधुनिक समयमा यसको सांस्कृतिक तथा दार्शनिक पक्षभन्दा अन्धविश्वाससँग जोडेर व्याख्या गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ ।
यसले झिझियाको मौलिकता र महत्त्वलाई ओझेलमा पार्न सक्ने संस्कृतिविद्हरूको चिन्ता छ । उनीहरूका अनुसार यस्ता लोकपरम्पराको संरक्षणका लागि यसको धार्मिक पक्षसँगै सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र दार्शनिक महत्त्वबारे पनि नयाँ पुस्तालाई जानकारी गराउन आवश्यक छ ।
इतिहाससम्बन्धी जनविश्वासअनुसार छैटौँदेखि एघारौँ शताब्दीको बीचमा तान्त्रिक शक्तिको प्रभाव विस्तार हुँदै जाँदा झिझिया नृत्यको सुरुवात भएको मानिन्छ । यद्यपि यसको वास्तविक उत्पत्ति, विकासक्रम र ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबारे पुष्टि गर्न थप वैज्ञानिक अध्ययन तथा अनुसन्धान आवश्यक देखिन्छ ।
मिथिलाको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको झिझियालाई समयअनुकूल संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न नसके यो मौलिक लोककला क्रमशः लोप हुने जोखिम छ । त्यसैले झिझियालाई परम्परागत अनुष्ठानमा मात्र सीमित नराखी यसको सांस्कृतिक विरासत र दार्शनिक सन्देशलाई व्यापक बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ ।
स्थानीय समुदाय, सांस्कृतिक अभियन्ता र नयाँ पुस्ताको सक्रिय सहभागिताबाट मात्रै मिथिलाको यो विशिष्ट लोकनृत्यलाई जीवन्त राख्न सकिन्छ । झिझियाको संरक्षण गर्नु एउटा नृत्यलाई जोगाउनु मात्र नभई मिथिलाको इतिहास, मौलिकता र सांस्कृतिक पहिचानलाई भावी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु पनि हो ।
