काठमाडौं । नेपाली समाजमा विशेष सांस्कृतिक, कृषि र gastronomic (भोजनसँग सम्बन्धित) महत्व बोकेको असार १५ आज देशभर हर्षोल्लासपूर्वक मनाइँदैछ। “धान दिवस” का रूपमा मनाइने यो दिन किसान खेतमा पस्छन्, हिलोमा रमाउँछन्, रोपाइँ गर्छन् अनि परम्परागत रूपमा दही चिउरा खाएर शक्ति सञ्चय गर्छन्।
असार १५ लाई नेपाली जनमानसमा ‘दही चिउरा खाने पर्व’ को रूपमा चिनिन्छ। खेतका गरामा हिलो छ्यापाछ्याप गर्दै, लोक गीत र दोहोरीको मिठाससँगै, रोपाहार र लाठेहरूले रोपाइँलाई उत्सवमा परिणत गर्छन्। ‘छुपु र छुपु हिलोमा धान रोपेर छोडौँला, बनाई कुलो लगाई पानी आएर गोडौँला’ जस्ता भाकामा गाउँदै, किसानले खेतलाई नै रङ्गमञ्च बनाउँछन्।
परम्परा र विश्वास
दही चिउरा खाने चलन केवल स्वादको लागि मात्र होइन, परम्परागत स्वास्थ्य र धार्मिक मान्यतासँग समेत गाँसिएको छ। शुभकार्यका लागि घरबाट निस्कँदा दही अक्षता टीका लगाउने र सगुनस्वरूप दही खुवाउने परम्परा अझै जीवित छ।
गुरु गोरखनाथले पृथ्वीनारायण शाहलाई दही खुवाएका थिए भन्ने किंवदन्तीले दहीको धार्मिक र ऐतिहासिक मूल्य झल्काउँछ। आयुर्वेद अनुसार दही पाचनशक्ति बढाउने, शक्ति दिने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास गर्ने प्राकृतिक औषधि हो।
राष्ट्रिय धान दिवसको औपचारिकता
नेपाल सरकारद्वारा वि.सं. २०६१ सालमा मन्त्रीस्तरीय निर्णय पश्चात २०६२ सालदेखि असार १५ लाई राष्ट्रिय धान दिवस को रूपमा मनाउन थालिएको हो। कृषिप्रधान देश नेपालमा अझै पनि ६० प्रतिशतभन्दा बढी जनसंख्या कृषि पेशामा आश्रित छ। यस दिन सरकारी तथा गैरसरकारी निकाय, कृषक संघसंस्था, स्थानीय तह र नागरिक समाज मिलेर विविध कार्यक्रम आयोजना गर्छन् — कहीं धान रोपाइँ, कहीं दही चिउरा भोज त कतै सांस्कृतिक कार्यक्रम।
चुनौती र सन्देश
यस वर्ष असार मध्यसम्म पनि पर्याप्त वर्षा नभएको कारण धान रोपाइँ अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न सकेको छैन। कतिपय क्षेत्रमा मलको अभाव रहेको गुनासो किसानहरूले गर्दै आए पनि, कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्रालयले पर्याप्त मल मौज्दात रहेको जनाएको छ।
तर, असार १५ ले वर्षेनी एकपटक सबैलाई सम्झाउँछ — “हाम्रो रगतमा हिलो मिसिएको छ, हाम्रो अस्तित्वमा माटोको सुगन्ध गाढा छ।” आजको दिन कृषि, संस्कृति र आहारलाई एकै मञ्चमा ल्याउने जीवित पर्व हो, जुनले आधुनिकता र मौलिकताको सन्तुलन बनाउँदै नेपाली पहिचानको संरक्षण गरिरहेको छ।
प्रत्येक वर्ष असार १५ गते मनाइने धान दिवस आज खेतमा काम गरी दही चिउरा खाएर मनाइँदै छ । कामको चटारोले थकित भएका किसान शक्ति प्राप्तिका लागि दही चिउरा खान्छन् । यसबेला दही चिउराले शरीरमा शीतलता भई शक्ति सञ्चय हुने विश्वास गरिन्छ । असार १५ लाई नेपाली समाजमा दही चिउरा खाने पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ । खेतीपातीबाहेक अन्य पेसा र व्यवसायमा लागेका नेपालीले पनि आज दही चिउरा खाई असार १५ मनाउँछन् ।
हाम्रो संस्कृतिमा दहीको स्थान महत्वपूर्ण छ । शुभकार्यका लागि घरबाहिर निस्कने, विदेश जाने आदि महत्त्वपूर्ण काम गर्नुअघि दही अक्षता मुछेर निधारमा रातो टीका लगाउने परम्परा छ । यस्ता शुभकाममा निस्कनुअघि सगुनका रूपमा पनि दही खुवाएर बिदाइ गरिन्छ । निस्कने बेलामा दही खाएर हिँडे साइत पर्ने जनविश्वास रहिआएको छ ।
दही वैज्ञानिक दृष्टिले पनि स्वास्थ्यवद्र्धक मानिन्छ । गुरु गोरखनाथले नेपालको एकीकरणकर्ता श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहलाई दही खान दिए पराक्रमी हुने भविष्यवाणी गरेका थिए भनिन्छ । आयुर्वेदमा भोजनको अन्त्यमा दही मथेर बनाएको मोही पिएमा औषधि उपचारका लागि स्वास्थ्यकर्मीकहाँ जानु नपर्ने बताइएको छ ।
‘भोजनान्ते पिबेत् तक्रं वैद्यस्य किं प्रयोजनम्’ भन्ने जस्ता वाक्य पनि आयुर्वेदमा उल्लेख गरिएको छ । दहीले पाचन शक्ति पनि बढाउँछ । पखाला लागेका बेला दही चिउरा खाएमा औषधिको काम गर्छ । यसैले दही चिउरा खाने संस्कारले नेपाली संस्कृतिमा बृहद् रूप लिएको छ । यसरी असार १५ गते नेपाली समाजमा राष्ट्रिय सांस्कृतिक पर्व बन्न सफल भएको छ ।
राष्ट्रिय धान दिवस
विसं २०६१ मङ्सिर २९ गते मन्त्रीस्तरीय निर्णय गरी २०६२ साल असार १५ गतेदेखि राष्ट्रिय धान दिवस मनाउन थालिएको हो । कृषिप्रधान देश भएकाले नेपालका अधिकांश मानिसको पेसा खेतीपाती हो । किसान वर्षभरका लागि छाक जुटाउन यो महिना खेतीमा व्यस्त हुन्छन् । आजका दिन असारे भाकामा लोकदोहोरी गाउँदै छुपुछुपु हिलोमा धान रोपिन्छ । ‘छुपु र छुपु हिलोमा धान रोपेर छोडौँला, बनाई कुलो लगाई पानी आएर गोडौँला’ जस्ता लोकलयका गीत गाएर खेतमै रमाइलो पनि गरिन्छ ।
मध्य गर्मीको यो समयमा युवा लाठे र युवती रोपाहारले खेतका गराको हिलो छ्यापाछ्याप गरेर मनोरञ्जन गर्छन्।असारमा एक पटक हिलोमा पस्नै पर्ने मान्यता पनि नेपालीमा समाजमा रहेको छ । यस वर्ष असार मध्यसम्म पनि देशका सबै भागमा पर्याप्त मात्रामा वर्षा नभएका कारण हुनुपर्ने जति धान रोपाइँ हुनसकेको छैन । कति ठाउँमा रासायनिक मलको पनि अभाव भएको गुनासो किसानले गर्ने गरेका छन् । कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्रालयले भने पर्याप्त मात्रामा रासायनिक मलको मौज्दात रहेको दाबी गरेको छ ।
