काठमाडौं । वैदिक सनातन धर्मावलम्बी महिलाहरूले भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन सप्तऋषि तथा माता अरुन्धतीको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरी ऋषिपञ्चमी पर्व मनाएका छन्। कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ गरी सात ऋषिको पूजा गर्ने यस पर्वमा महिलाहरू बिहानैदेखि विभिन्न नदी, पोखरी, कुण्ड तथा मन्दिरमा पुगेर स्नान, पूजा र आराधना गरेका हुन्।
हरितालिका तीजको व्रत समापनसँगै आउने ऋषिपञ्चमीका अवसरमा काठमाडौंको ऐतिहासिक टेकुस्थित ऋषेश्वर मन्दिर, पशुपतिनाथ क्षेत्रको वागमती किनार, गोकर्णेश्वर, त्रिवेणी धाम, देवघाटलगायत देशभरका धार्मिक तथा तीर्थस्थलमा श्रद्धालु महिलाको उल्लेख्य भीड लागेको छ।
बिहान मिरमिरे उज्यालो हुनुअघिदेखि नै तीर्थस्थल जाने बाटो तथा सडक किनारमा भक्तजनको बाक्लो चहलपहल सुरु भएको थियो। रातो, पहेँलो, हरियोलगायत परम्परागत पहिरनमा सजिएका महिलाहरू पूजा सामग्रीसहित मन्दिर तथा नदी किनारमा पुगेका थिए।
ऋषिपञ्चमीमा अपामार्ग अर्थात् दतिवनको विशेष धार्मिक महत्व रहेको छ। परम्पराअनुसार महिलाहरूले ३६५ वटा दतिवनका डाँठ प्रयोग गरी दाँत माझ्ने तथा माटो, गोबर, तिल र कुशलगायत सामग्री प्रयोग गरी स्नान गर्ने चलन छ। वर्षभरिका विभिन्न किसिमका अशुद्धिबाट शुद्ध हुने धार्मिक विश्वासका साथ यो विधि पूरा गर्ने गरिन्छ।
तीर्थस्थल आसपास स्थानीय व्यापारीहरूले जंगल तथा खोला किनारबाट ल्याइएका दतिवन, काँसका फूल, दूबो, फूलमाला तथा अन्य पूजाका सामग्री बिक्रीका लागि राखेका थिए। बिहानैदेखि पूजा सामग्री खरिद गर्ने भक्तजनको समेत चहलपहल देखिन्थ्यो।
ऋषिपञ्चमीको धार्मिक विधिमा स्नानपछि सप्तऋषि तथा माता अरुन्धतीको पूजा गर्ने परम्परा छ। भक्तजनहरूले काँसको थालीमा फूल, अक्षता, तुलसी, केरा, अबिरलगायत सामग्री राखेर पूजा गरेका थिए। कतिपय महिलाले सालको पातबाट बनाइएको दुनामा दीप प्रज्वलन गरी नदीमा अर्पण गरेका थिए।
मन्दिर तथा नदी किनारमा घण्टीको ध्वनि, वैदिक मन्त्रोच्चारण, धूप–अगरबत्तीको सुगन्ध र भक्तजनको उपस्थितिले वातावरण भक्तिमय बनेको थियो। प्रौढदेखि युवा पुस्तासम्मका महिलाहरू परम्परागत पोसाकमा सजिएर पूजा तथा आराधनामा सहभागी भएका थिए।
युवा पुस्ताको सहभागिता पनि यस वर्षको ऋषिपञ्चमीमा उल्लेख्य देखिएको छ। रातो पोते, चुरा तथा सिन्दूरमा सजिएका युवतीहरूले मन्दिरमा पूजा गर्नुका साथै दीप प्रज्वलन गर्दै आफ्नो तथा परिवारको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरेका थिए।
धार्मिक आस्थासँगै ऋषिपञ्चमी सामाजिक भेटघाट र आत्मीयता अभिव्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा पनि विकसित हुँदै गएको छ। मन्दिरमा पूजा गर्न लाममा बसेका महिलाहरूले एकअर्कासँग सुख–दुःख साट्दै, शुभकामना आदानप्रदान गर्दै पर्व मनाएका थिए। नयाँ पुस्ताले मोबाइल फोनमा तस्बिर तथा सेल्फी खिच्दै धार्मिक परम्परालाई आधुनिक शैलीमा समेत निरन्तरता दिएको देखिन्थ्यो।
सरसफाइमा विशेष ध्यान
हजारौँ श्रद्धालु एकैपटक धार्मिकस्थलमा भेला हुँदा पूजा सामग्रीका अवशेष, प्लास्टिक तथा अन्य फोहोर व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बन्ने गर्छ। यसपटक भने विभिन्न स्थानमा सरसफाइकर्मी परिचालन गरिएको थियो।
मन्दिर परिसर तथा नदी किनारमा सरसफाइकर्मीहरूले निरन्तर फोहोर संकलन गरेका थिए। भक्तजनलाई समेत जथाभावी फोहोर नफाल्न आग्रह गरिएको थियो। कतिपय भक्तजनले प्लास्टिक तथा अन्य फोहोर तोकिएका स्थानमा राखेर सरसफाइमा सहयोग गरेका थिए।
धार्मिक पर्वका अवसरमा नदी तथा मन्दिर परिसर स्वच्छ राख्न भक्तजन, स्थानीय समुदाय र सरसफाइकर्मीबीचको सहकार्यले धार्मिक तथा पर्यावरणीय जिम्मेवारीप्रतिको सचेतना बढ्दै गएको सन्देश दिएको छ।
पूजा सकिएपछि सात्विक भोजन
ऋषिपञ्चमीको पूजा सम्पन्न भएपछि व्रतालुले हलो वा गोरुले नजोतिएको जमिनमा प्राकृतिक रूपमा उम्रिएका वनस्पति तथा अन्न खाने परम्परा रहेको छ। विशेषगरी कर्कलो, कन्दमूल, सिमी तथा समाइको चामलबाट बनेको भोजन ग्रहण गर्ने चलन छ।
तीजको व्रत तथा धार्मिक विधिपछि ऋषिपञ्चमीमा पूजा सम्पन्न गरेर सात्विक भोजन गर्ने परम्पराले नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि धार्मिक तथा सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राखेको छ।
ऋषिपञ्चमी केवल धार्मिक अनुष्ठानमा सीमित पर्व नभई महिला सहभागिता, पारिवारिक सुख–शान्तिको कामना, सामाजिक एकता तथा मौलिक संस्कृतिको संरक्षणसँग जोडिएको पर्वका रूपमा मनाइँदै आएको छ।
देशभरका विभिन्न धार्मिकस्थलमा देखिएको श्रद्धालुको उत्साहले नयाँ पुस्तासम्म पनि ऋषिपञ्चमीको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा हस्तान्तरण भइरहेको देखाएको छ। बदलिँदो जीवनशैली र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगबीच पनि परम्परागत पहिरन, पूजा विधि, दतिवन, दीप प्रज्वलन र सात्विक भोजनजस्ता मौलिक अभ्यासले पर्वको सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्।
