काठमाडौं। विश्व लामखुट्टे दिवस आज नेपालमा ‘सानो टोकाइ, ठूलो चुनौती’ भन्ने नाराका साथ देशभर विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना गरी मनाइँदै छ। लामखुट्टेको टोकाइबाट फैलिने घातक रोगहरूबारे नागरिकलाई सचेत गराउने, रोकथामका उपाय अपनाउन प्रेरित गर्ने तथा स्वास्थ्य सुरक्षामा सबैको सहभागिता बढाउने उद्देश्यले यो दिवस मनाइएको हो।
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयअन्तर्गत स्वास्थ्य सेवा विभागका अनुसार नेपालमा लामखुट्टेको टोकाइबाट हुने रोगहरू पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र रूपमा फैलिरहेका छन्। विशेषगरी जलवायु परिवर्तन, अनियन्त्रित शहरीकरण, फोहोर व्यवस्थापनको समस्या तथा वर्षायाममा पानी जम्ने अवस्थाले लामखुट्टेको प्रजनन बढेकाले जोखिम थप गम्भीर बन्दै गएको विभागको भनाइ छ।
नेपालमा १६८ प्रजातिका लामखुट्टे
स्वास्थ्य सेवा विभागका अनुसार हालसम्म नेपालमा १६८ प्रजातिका लामखुट्टे रहेको पुष्टि भइसकेको छ। तीमध्ये केही प्रजातिले मानिसमा गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउने रोगहरू सार्ने क्षमता राख्छन्।
लामखुट्टेको टोकाइबाट फैलिने प्रमुख रोगहरूमा औँलो, डेङ्गु, चिकुनगुनिया, कालाजार, हात्तीपाइले, जापानिज इन्सेफलाइटिस तथा स्क्रब टाइफस रहेका छन्। यीमध्ये डेङ्गु पछिल्ला केही वर्षदेखि नेपालका अधिकांश जिल्लामा तीव्र रूपमा फैलिएको रोगका रूपमा देखिएको छ।
गत वर्ष मात्रै १८ हजारभन्दा बढी संक्रमित
स्वास्थ्य सेवा विभागले सार्वजनिक गरेको तथ्याङ्कअनुसार गत आर्थिक वर्षमा कीटजन्य रोगबाट १८ हजार ७१० जना प्रभावित भएका थिए। यो सङ्ख्याले नेपालमा लामखुट्टेबाट हुने रोग सार्वजनिक स्वास्थ्यको गम्भीर चुनौती बन्दै गएको स्पष्ट देखाउँछ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार समयमै रोग पहिचान, परीक्षण तथा उपचार नहुँदा ज्यानसमेत जाने जोखिम रहने भएकाले प्रारम्भिक लक्षण देखिनेबित्तिकै स्वास्थ्य संस्थामा पुग्न आग्रह गरिएको छ।
जलवायु परिवर्तनले हिमाली क्षेत्रमा पनि जोखिम
पहिले तराई तथा भित्री मधेसमा बढी देखिने लामखुट्टे अहिले पहाडी तथा उच्च हिमाली क्षेत्रमा समेत फैलिन थालेका छन्।
स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार तापक्रम वृद्धि, वर्षाको स्वरूपमा आएको परिवर्तन तथा वातावरणीय परिवर्तनका कारण लामखुट्टेको बसाइँसराइ बढेको हो। यसको प्रभाव स्वरूप पहिले सुरक्षित मानिएका हिमाली जिल्लामा समेत डेङ्गु लगायतका रोगको जोखिम देखिन थालेको छ।
५६ जिल्लामा कीटजन्य रोगको फैलावट
स्वास्थ्य सेवा विभागको किटजन्य रोग नियन्त्रण शाखाका प्रमुख डा. गोकर्ण दाहालका अनुसार हालसम्म ५६ जिल्लामा कीटजन्य रोग देखापरिसकेको छ।
उनका अनुसार रोगको निगरानीलाई प्रभावकारी बनाउन सातवटै प्रदेशमा प्रयोगशाला स्थापना गरिएको छ। ती प्रयोगशालामार्फत रोगको परीक्षण, निगरानी, लामखुट्टेको प्रजाति पहिचान तथा नियन्त्रण सम्बन्धी अध्ययन निरन्तर भइरहेको छ।
विभागले स्थानीय तहसँग समन्वय गरेर लामखुट्टेको लार्भा नष्ट गर्ने अभियान, सचेतनामूलक कार्यक्रम तथा जोखिमयुक्त क्षेत्रमा विशेष निगरानी सञ्चालन गरिरहेको जनाएको छ।
नागरिकले अपनाउनुपर्ने सावधानी
स्वास्थ्य मन्त्रालयले लामखुट्टेबाट बच्न निम्न सावधानी अपनाउन आग्रह गरेको छ–
घर वरिपरि पानी जम्न नदिने।
पानी राख्ने भाँडा नियमित सफा गर्ने।
झ्याल र ढोकामा जाली प्रयोग गर्ने।
राति सुत्दा झुल प्रयोग गर्ने।
पूरा शरीर ढाक्ने कपडा लगाउने।
लामखुट्टे भगाउने औषधि वा रिपेलेन्ट प्रयोग गर्ने।
ज्वरो, टाउको दुख्ने, शरीर दुख्ने वा छालामा रातो दाना देखिए तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा जाने।
विश्व लामखुट्टे दिवस किन मनाइन्छ?
विश्व लामखुट्टे दिवस हरेक वर्ष अगस्ट २० मा मनाइन्छ। सन् १८९७ मा बेलायती चिकित्सक सर रोनाल्ड रसले लामखुट्टेमार्फत औँलो रोग सर्ने तथ्य पत्ता लगाएको ऐतिहासिक उपलब्धिको स्मरणमा यो दिवस मनाउन थालिएको हो।
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार लामखुट्टे सानो जीव भए पनि यसबाट फैलिने रोगले प्रत्येक वर्ष विश्वभर लाखौँ मानिस प्रभावित हुने भएकाले यसको नियन्त्रणमा सरकार, स्थानीय तह र नागरिक सबैको सक्रिय सहभागिता अपरिहार्य रहेको छ।
