काठमाडाैं । हातमा ब्यानर, मुखमा सरसफाइसम्बन्धी नारा र मनमा स्वच्छ समुदाय निर्माणको संकल्प बोकेर स्थानीय बासिन्दा, जनप्रतिनिधि तथा सरोकारवाला निकायका प्रतिनिधि टोलका सडकमा निस्किए। उद्देश्य थियो–घरदेखि समुदायसम्म सरसफाइको अभ्यास विस्तार गर्ने, सुरक्षित शौचालयको प्रयोगबारे नागरिकलाई सचेत बनाउने र स्वच्छ वातावरण निर्माणमा सामूहिक सहभागिता बढाउने।
लहान नगरपालिका–१२, जतियाही टोलमा ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ अन्तर्गत सरसफाइ तथा सुरक्षित शौचालय निर्माणसम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना गरिएको हो। कार्यक्रममा वडा नं. १२ अन्तर्गतका रामटोल, सदाय टोल, चौधरी टोल र दनुवार टोललगायतका क्षेत्रमा जनचेतनामूलक र्याली निकालिएको थियो।
र्यालीमा सहभागीहरूले स्थानीय समुदायसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्दै सुरक्षित शौचालयको प्रयोग, व्यक्तिगत सरसफाइ, फोहोर व्यवस्थापन तथा वातावरण संरक्षणका विषयमा जानकारी गराएका थिए। ‘सरसफाइ तथा शौचालय निर्माण अभियान सफल पारौँ’ भन्ने सन्देशसहितका ब्यानर प्रदर्शन गर्दै सहभागीहरूले स्वच्छता कायम राख्न सबैको भूमिका आवश्यक रहेको बताएका थिए।
नारासँगै व्यवहार परिवर्तनमा जोड
अभियान केवल सरसफाइसम्बन्धी नारा लगाउने वा एक दिन सडक सफा गर्नेमा मात्र सीमित थिएन। सहभागीहरूले सरसफाइलाई घरपरिवारको नियमित व्यवहार र जीवनशैलीका रूपमा विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिएका थिए।
घरमा उत्पादन हुने फोहोर जथाभावी नफाल्ने, घर तथा घरवरपरको वातावरण सफा राख्ने, सार्वजनिक स्थानको संरक्षण गर्ने र शौचालयलाई सुरक्षित तथा व्यवस्थित रूपमा प्रयोग गर्ने विषयमा स्थानीय बासिन्दालाई सचेत गराइएको थियो।
सहभागीहरूले सरसफाइको सुरुवात प्रत्येक घरबाट हुनुपर्ने बताएका थिए। एउटा घरको व्यवहारले टोल हुँदै समग्र समुदायको वातावरणमा प्रभाव पार्ने भएकाले स्वच्छता कायम राख्न सामूहिक प्रयास आवश्यक रहेको उनीहरूको भनाइ थियो।
सडक नाटकले तान्यो समुदायको ध्यान
कार्यक्रमका क्रममा जनचेतनामूलक सडक नाटकसमेत प्रस्तुत गरिएको थियो। सरसफाइ, सुरक्षित शौचालय, व्यक्तिगत स्वच्छता तथा फोहोर व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित विषयलाई स्थानीय परिवेश र दैनिक जीवनसँग जोडेर प्रस्तुत गरिएको सडक नाटकले समुदायको ध्यान आकर्षित गरेको थियो।
सडक नाटकमार्फत सरसफाइका विषयलाई सहज र व्यवहारिक ढंगले बुझाउने प्रयास गरिएको थियो। सुरक्षित शौचालय निर्माण गर्नुका साथै त्यसको नियमित प्रयोग, सरसफाइ र उचित व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्ने सन्देशसमेत नाटकमार्फत दिइएको थियो।
सडक सफा गर्दै सामूहिक जिम्मेवारीको सन्देश
जनचेतनामूलक र्यालीपछि सहभागीहरूले सडक, सार्वजनिक स्थल तथा टोलका विभिन्न स्थानमा सरसफाइ गरेका थिए। सरसफाइका क्रममा सार्वजनिक स्थानमा फोहोर नफाल्न र आफ्नो घर तथा वरपरको वातावरण सफा राख्न स्थानीय बासिन्दालाई आग्रह गरिएको थियो।
कार्यक्रममा स्वच्छ वातावरण निर्माण सरकार वा स्थानीय तहको मात्र जिम्मेवारी नभई प्रत्येक नागरिकको समान दायित्व भएकोमा जोड दिइएको थियो। खुला दिसामुक्त, सफा, स्वच्छ तथा स्वस्थ समुदाय निर्माणका लागि स्थानीय सरकार, समुदाय, सामाजिक संस्था र अन्य सरोकारवाला पक्षबीच निरन्तर सहकार्य आवश्यक रहेको सहभागीहरूले बताएका थिए।
‘एक दिन सफा गर्ने होइन, सधैँ सफा राख्ने’
कार्यक्रममा सरसफाइलाई एकदिने अभियानमा सीमित नगरी दैनिक जीवनको अभ्यास बनाउनुपर्ने विषयलाई प्राथमिकता दिइएको थियो। एक दिन सडक सफा गरेर मात्र समुदाय स्वच्छ नहुने भन्दै घर, टोल तथा सार्वजनिक स्थानमा नियमित सरसफाइ गर्ने बानी विकास गर्नुपर्नेमा सहभागीहरूले जोड दिएका थिए।
शौचालय निर्माण गरिसकेपछि त्यसको नियमित प्रयोग र सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्ने तथा घरबाट निस्कने फोहोरको उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्ने विषयमा समेत जनचेतना फैलाइएको थियो।
सहभागीहरूले स्वच्छता अभियानको वास्तविक सफलता सडक सफा देखिनुमा मात्र नभई नागरिकको व्यवहारमा परिवर्तन आउनुमा निर्भर हुने बताएका थिए।
वडा अध्यक्षको नेतृत्वमा कार्यक्रम
वडा नं. १२ का वडा अध्यक्ष बद्रीनारायण चौधरीको नेतृत्व तथा WASH Unit संयोजक महेश्वरी चौधरीको समन्वयमा कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको हो।
कार्यक्रममा T-WASH CC का पदाधिकारी तथा सदस्य, वडा सदस्य, स्थानीय बासिन्दा तथा SOS बालग्रामका प्रतिनिधिहरूको सहभागिता थियो।
कार्यक्रममा सहभागीहरूले स्थानीय समुदायको प्रत्यक्ष सहभागिताबिना सरसफाइ अभियानलाई दिगो बनाउन कठिन हुने बताएका थिए। समुदाय आफैँ अभियानको हिस्सा बनेमा सरसफाइसम्बन्धी सन्देश व्यवहारमा रूपान्तरण हुने र त्यसको प्रभाव लामो समयसम्म कायम रहने उनीहरूको भनाइ थियो।
लहानका २४ वटै वडामा अभियान
लहान नगरपालिकाले ‘घर–घरको शान, स्वच्छता अभियान’ अन्तर्गत नगरका २४ वटै वडामा सरसफाइ तथा स्वच्छतासम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ।
नगरपालिकाका अनुसार अभियानमार्फत सुरक्षित शौचालयको प्रयोग, व्यक्तिगत स्वच्छता, फोहोर व्यवस्थापन तथा वातावरण संरक्षणका विषयमा समुदायलाई सचेत गराउने उद्देश्य राखिएको छ।
WASH Unit संयोजक महेश्वरी चौधरीले यस्ता कार्यक्रमले समुदायमा सरसफाइ तथा स्वच्छताप्रति सकारात्मक सोच विकास गर्न सहयोग पुग्ने बताइन्। अभियानले सुरक्षित शौचालयको प्रयोग, फोहोरको उचित व्यवस्थापन र वातावरण संरक्षणसम्बन्धी व्यवहार परिवर्तनमा समेत योगदान पुर्याउने अपेक्षा गरिएको उनको भनाइ छ।
“स्वच्छ, सफा र स्वस्थ लहान निर्माणका लागि सबैको सहभागिता आवश्यक छ,” चौधरीले भनिन्, “त्यसैले समुदाय केन्द्रित यस्ता कार्यक्रमलाई आगामी दिनमा पनि निरन्तरता दिइनेछ।”
लहान नगरपालिकाले सरसफाइलाई अभियानको विषयमा मात्र सीमित नराखी नागरिकको दैनिक जीवनशैली बनाउने उद्देश्यसहित समुदायको सहभागिता बढाउँदै लैजाने जनाएको छ। स्थानीय तह, नागरिक र सरोकारवाला संस्थाबीचको सहकार्यबाट मात्रै स्वच्छ र स्वस्थ समुदाय निर्माण सम्भव हुने भएकाले अभियानलाई निरन्तरता दिने नगरपालिकाको तयारी छ।
