काठमाडौं । हिन्दु धर्ममा सन्तोषी मातालाई सन्तुष्टि, खुसी, शान्ति र समृद्धिको प्रतीक देवीका रूपमा विशेष श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ। पछिल्लो समय सामाजिक, आर्थिक तथा व्यक्तिगत तनाव बढ्दै जाँदा धार्मिक आस्थाप्रति मानिसहरूको आकर्षण बढेको देखिन्छ, जसका कारण सन्तोषी माता व्रत बस्नेहरूको संख्या पनि उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको धार्मिक अभियन्ताहरू बताउँछन्।
धार्मिक विश्वासअनुसार सन्तोषी माताको पूजा गर्दा मनोकामना पूरा हुने, पारिवारिक सुख–शान्ति कायम हुने, आर्थिक उन्नति हुने तथा वैवाहिक जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पर्ने मान्यता रहेको छ। यद्यपि केही पुराण वा धार्मिक ग्रन्थमा प्रत्यक्ष उल्लेख नभए पनि लोकविश्वासमा सन्तोषी मातालाई भगवान गणेशकी पुत्रीका रूपमा श्रद्धा गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।
सन्तुष्टिको दर्शन र धार्मिक अर्थ
धर्मशास्त्रका जानकारहरूका अनुसार ‘सन्तुष्टि’ मानव जीवनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक आधार हो। मानिसले जतिसुकै धन, पद वा सुविधा प्राप्त गरे पनि सन्तुष्टि नभए जीवन अपूर्ण हुन्छ। यही सन्देशलाई केन्द्रमा राखेर सन्तोषी माताको पूजा परम्परा विकसित भएको मानिन्छ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, नियमित व्रत, पूजा र आध्यात्मिक अभ्यासले मानसिक सन्तुलन, आत्मबल र सकारात्मक सोच बढाउन मद्दत पुर्याउँछ। यसले तनाव कम गर्ने, परिवारमा सद्भाव बढाउने र व्यक्तिगत लक्ष्यप्रति विश्वास जगाउने प्रभाव पार्ने विश्वास गरिन्छ।
शुक्रबार व्रतको विशेष महत्त्व
शुक्रबार सन्तोषी माता व्रत बस्ने चलन धेरै पुरानो भए पनि पछिल्लो समय शहरदेखि गाउँसम्म यसको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ। परम्परागत रूपमा महिलाहरूले बढी व्रत बस्ने गरे पनि अहिले पुरुष तथा युवापुस्तामा पनि यसको आकर्षण बढेको देखिन्छ।
यस दिन शुक्र ग्रहसँग सम्बन्धित पूजा, वैभवलक्ष्मी पूजा र सन्तोषी माताको आराधना एकसाथ गर्ने परम्परा पनि कतिपय स्थानमा रहेको छ। धार्मिक रूपमा शुक्रबारलाई सौभाग्य, धन, प्रेम र पारिवारिक समृद्धिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।
व्रत बस्ने विधि र धार्मिक प्रक्रिया
सन्तोषी माता व्रत बस्दा बिहान सबेरै उठेर घर सफा गर्ने, स्नान गरी पवित्र स्थानमा माताको तस्बिर वा मूर्ति स्थापना गर्ने परम्परा छ। त्यसपछि पूजा सामग्री तयार गरी शुद्ध पानी, गुड र चना चढाएर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ।
पूजापछि सन्तोषी माताको कथा सुन्ने, आरती गर्ने र गुड–चनाको प्रसाद वितरण गर्ने चलन छ। पूजा सम्पन्न भएपछि पात्रको जल घर वरिपरि छर्कने तथा बाँकी पानी तुलसीमा अर्पण गर्ने धार्मिक अभ्यास पनि गरिन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार व्रत बस्दा अमिलो खानेकुरा नखाने, मन शुद्ध राख्ने, झुटो नबोल्ने तथा सकारात्मक व्यवहार गर्ने सन्देश पनि दिइन्छ, जसले सामाजिक सद्भावमा समेत योगदान पुर्याउने विश्वास गरिन्छ।
१६ शुक्रबार व्रतको विशेष परम्परा
धेरै श्रद्धालुहरूले लगातार १६ शुक्रबार व्रत बस्ने गर्छन्। यो अवधिलाई विशेष धार्मिक अनुशासन र आत्मिक साधनाको रूपमा लिइन्छ। अन्तिम शुक्रबार विशेष पूजा गरी व्रत विसर्जन गर्ने चलन छ।
विसर्जनको दिन बालबालिकालाई खीर–पुरी खुवाउने, दक्षिणा तथा फलफूल दिएर आशीर्वाद लिने परम्परा धार्मिक संस्कारका रूपमा प्रचलित छ। यसलाई दान, सद्भाव र सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ गर्ने माध्यमका रूपमा पनि हेरिन्छ।
समाजमा धार्मिक आस्थाको प्रभाव
विशेषज्ञहरूका अनुसार आधुनिक जीवनशैली, व्यस्तता, आर्थिक चुनौती तथा सामाजिक दबाबका कारण मानिसहरू मानसिक तनावबाट गुज्रिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा धार्मिक आस्था र आध्यात्मिक अभ्यासले आत्मबल र आशा दिने माध्यम बन्ने गरेको छ।
सन्तोषी माता व्रत पनि यस्तै धार्मिक अभ्यासमध्ये एक मानिन्छ, जसले मानिसलाई धैर्य, सन्तुष्टि र सकारात्मक सोचतर्फ प्रेरित गर्ने विश्वास छ।
सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण
धार्मिक व्रत र पूजा केवल आध्यात्मिक अभ्यास मात्र नभई सांस्कृतिक पहिचानको महत्वपूर्ण हिस्सा पनि हो। परिवार, समाज र समुदायबीच सम्बन्ध मजबुत बनाउने, परम्परा जोगाउने तथा नयाँ पुस्तालाई संस्कार हस्तान्तरण गर्ने माध्यमका रूपमा पनि यस्ता धार्मिक अभ्यासलाई हेरिन्छ।
समग्रमा, सन्तोषी माता व्रतप्रति बढ्दो आस्था धार्मिक विश्वास, मानसिक शान्तिको खोज र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको देखिन्छ। श्रद्धालुहरूका लागि यो केवल पूजा नभई सन्तुष्टि, आशा र सकारात्मक जीवन दृष्टिको प्रतीक बनेको छ।
