काठमाडौं — काठमाडौं उपत्यकामा पछिल्लो समय वायु प्रदूषणको स्तर खतराको बिन्दुमा पुगेको छ। लामो समयदेखि वर्षा नहुनु, जाडोयाममा हावाको बहाव कम हुनु र धुवाँ–धुलोको बढ्दो मात्रा कारण उपत्यकाको आकाश तुवाँलोले ढाकिएको देखिन्छ। विश्वव्यापी प्रदूषण सूचकाङ्कमा काठमाडौं बारम्बार उच्च स्थानमा पर्न थालेसँगै यसको प्रत्यक्ष असर जनस्वास्थ्यमा देखिन थालेको चिकित्सकहरू बताउँछन्।

यसै सन्दर्भमा पुल्चोकस्थित अल्का अस्पतालकी फिजिसियन डा. रक्षा गौतमले वायु प्रदूषणले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पारिरहेको भन्दै विशेषगरी बिहान हिँड्ने बानी (‘मर्निङ वाक’) भएका नागरिकलाई सजगता अपनाउन आग्रह गरेकी छन्।

बिग्रँदो हावा र स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर

डा. गौतमका अनुसार सामान्यतया एअर क्वालिटी इन्डेक्स (AQI) ५०–१०० को बीचमा हुनुलाई स्वास्थ्यका लागि राम्रो मानिन्छ। तर काठमाडौंमा जाडो मौसममा यो सूचकाङ्क १५० भन्दा माथि र कहिलेकाहीँ २०० नजिक पुग्ने गरेको छ, जुन स्वास्थ्यका लागि अस्वस्थकर स्तर हो।

उनका अनुसार प्रदूषण बढ्दा मानिसमा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या, खोकी, आँखा पोल्ने, घाँटी दुख्ने, टाउको दुख्ने तथा सामान्य काम गर्दा पनि अत्यधिक थकान महसुस हुने समस्या बढ्दै गएको छ। बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा दीर्घ श्वासप्रश्वास रोग भएका बिरामीहरूमा यसको असर अझ बढी देखिन्छ।

‘मर्निङ वाक’ अहिले जोखिमपूर्ण

धेरै मानिसले स्वास्थ्य सुधारका लागि बिहान हिँड्ने बानी अपनाए पनि अहिलेको प्रदूषित मौसममा यस्तो अभ्यास जोखिमपूर्ण हुनसक्ने डा. गौतमको चेतावनी छ। जाडोयाममा बिहानको समयमा प्रदूषणका कणहरू जमिनको सतह नजिक थुप्रिने भएकाले बाहिर हिँड्दा सिधै फोक्सोमा हानिकारक कण प्रवेश गर्ने जोखिम बढी हुन्छ।

उनका अनुसार विशेषगरी मुटु, उच्च रक्तचाप, मधुमेह र श्वासप्रश्वास रोग भएका व्यक्तिहरू चिसो र प्रदूषणमा निस्किँदा धमनी साँघुरिने र रक्तसञ्चार प्रभावित हुने जोखिम हुन्छ। यसले हृदयघात वा मस्तिष्कघातको सम्भावना समेत बढाउन सक्छ।

डा. गौतम भन्छिन्, “मर्निङ वाक गरिरहनुभएको छ भने पनि जाडोको यो दुई महिनाजति घरमै सीमित राख्नु राम्रो हुन्छ।”

अस्पतालमा बढ्दै बिरामीको चाप

अस्पतालको ओपिडीमा आउने बिरामीहरूमा प्रदूषणसँग सम्बन्धित समस्या बढ्दै गएको चिकित्सकहरूको अनुभव छ। AQI १७५ भन्दा माथि पुगेपछि बिरामीको चाप उल्लेख्य रूपमा बढ्ने गरेको बताइएको छ।

बिरामीहरूले लामो समय खोकी लाग्ने, टाउको दुख्ने, वाकवाकी हुने, श्वास फेर्न गाह्रो हुने तथा बिहान खोक्दा खकारमा कालो कण देखिने गुनासो गर्ने गरेका छन्। दम तथा क्रोनिक अब्सट्रक्टिभ पल्मोनरी डिजिज (COPD) भएका बिरामीहरूका लागि यो अवस्था अझ कष्टकर हुने चिकित्सकहरूले बताएका छन्।

दीर्घकालीन रूपमा यस्तो प्रदूषणले फोक्सोको क्यान्सर, स्ट्रोक, मधुमेह तथा अन्य गम्भीर रोगहरूको जोखिम बढाउने चेतावनी पनि दिइएको छ।

उच्च जोखिम समूह र बच्ने उपाय

वायु प्रदूषणबाट सबै प्रभावित भए पनि बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला र दीर्घरोगीहरू उच्च जोखिममा पर्ने चिकित्सकहरूको भनाइ छ। यस्तो अवस्थामा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने सुझाव दिइएको छ।

बच्ने प्रमुख उपायहरू :

बिहान र साँझ अत्यधिक प्रदूषण हुने समयमा सकेसम्म घरभित्र बस्ने।

अत्यावश्यक काममा बाहिर निस्कँदा गुणस्तरीय मास्क प्रयोग गर्ने।

आर्थिक अवस्था अनुसार एअर प्युरिफायर प्रयोग गर्ने।

दीर्घरोगी वा बालबालिकामा समस्या देखिए तुरुन्त चिकित्सकको सल्लाह लिने।

वातावरणीय जिम्मेवारी र सरकारी भूमिका

डा. गौतमले वायु प्रदूषण स्वास्थ्यसँगै वातावरणीय समस्या भएकाले यसको नियन्त्रणमा व्यक्तिगत र सरकारी दुवै स्तरबाट पहल आवश्यक रहेको बताइन्। घर वरपर सफाइ राख्ने, रुखबिरुवा रोप्ने, जथाभावी फोहोर जलाउने कार्य रोक्ने तथा सवारी साधनको प्रयोगमा संयमता अपनाउनुपर्ने उनले सुझाव दिइन्।

उनका अनुसार पुराना धुवाँ फाल्ने सवारी साधन विस्थापन, विद्युतीय सवारीको प्रवर्द्धन तथा ट्राफिक व्यवस्थापनमा कडाइ नगरेसम्म प्रदूषण नियन्त्रण कठिन हुनेछ। सरकारलाई कडा नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयनमार्फत प्रदूषण नियन्त्रणमा सक्रिय हुन उनले आग्रह गरिन्।

वर्षा नहुँदासम्म जोखिम कायम

विज्ञहरूका अनुसार वर्षा नभएसम्म वा हावाको बहाव बढ्दासम्म काठमाडौंको प्रदूषण तत्काल घट्ने सम्भावना कम छ। यस्तो अवस्थामा नागरिकले व्यक्तिगत सावधानी अपनाउनु नै उत्तम उपाय हुने चिकित्सकहरूको सुझाव छ।

डा. रक्षा गौतमले ‘मर्निङ वाक’ केही समय रोकेर भए पनि आफू र परिवारलाई प्रदूषणको गम्भीर असरबाट जोगाउन सबैलाई सचेत बन्न विशेष अपील गरेकी छन्।