काठमाडौं । आज शनिबार। हिन्दू धार्मिक परम्परामा शनिबारलाई शनिदेवको आराधना, पूजा तथा दान–पुण्यका लागि विशेष दिनका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार शनिदेवलाई कर्मअनुसार फल प्रदान गर्ने देवताका रूपमा पूजा गरिन्छ। त्यसैले शनिबार शनिदेवको पूजा, व्रत तथा दान गर्दा जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुने र कठिनाइ कम हुने विश्वास रहँदै आएको छ।
शनिदेव सूर्यदेवका पुत्र तथा छायादेवीका सन्तान मानिन्छन्। धार्मिक ग्रन्थ तथा पौराणिक मान्यताअनुसार शनिदेवका भाइ यमराज र बहिनी यमुना हुन्। शनिदेवलाई न्यायका देवताका रूपमा समेत वर्णन गरिएको पाइन्छ। मानिसले गरेको राम्रो वा नराम्रो कर्मअनुसार त्यसको फल प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास भएकाले शनिदेवको आराधनालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
शनिबार शनिदेवको व्रत बस्ने वा पूजा गर्ने व्यक्तिले आफ्नो आचरण, व्यवहार र कर्ममा पनि विशेष ध्यान दिनुपर्ने धार्मिक मान्यता छ। इमानदारी, अनुशासन, मेहनत, संयम र धर्मको बाटोमा हिँड्ने व्यक्तिप्रति सम्मान र सद्भाव राख्नुपर्ने बताइन्छ। केवल पूजा र व्रत मात्र नभई असल कर्म गर्नु नै शनिदेवको कृपा प्राप्त गर्ने मुख्य आधार मानिन्छ।
शनिबार तेल दान गर्ने परम्परा
शनिदेवको पूजा गर्दा तेल चढाउने तथा तेल दान गर्ने परम्परा प्रचलित छ। विशेषगरी शनिबार सर्सुको तेल वा तिलको तेल दान गर्दा शनिदेव प्रसन्न हुने धार्मिक विश्वास छ। कतिपय स्थानमा शनिदेवको प्रतिमामा तेल चढाउने तथा आवश्यक व्यक्तिलाई तेल दान गर्ने चलनसमेत रहेको पाइन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार शनिबार कालो तिल दान गर्नु पनि शुभ मानिन्छ। कालो तिल, तेल, कपडा तथा अन्य आवश्यक सामग्री दान गर्दा शनिको नकारात्मक प्रभाव कम हुने विश्वास गरिन्छ।
पिपलको पूजा र जल अर्पण
शनिबार शनिदेवसँगै पिपलको पूजा गर्ने परम्परा पनि रहेको छ। बिहान स्नान गरी पिपलको रूखमा जल अर्पण गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने तथा श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने चलन छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार पिपलको पूजा गर्दा शनिदेवको कृपा प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। कतिपय समुदायमा शनिबार पिपलको रूखमा पानी चढाउने तथा परिक्रमा गर्ने परम्परासमेत छ।
कालो तिल र जुत्ता–चप्पल दान
शनिबार कालो तिल दान गर्नु धार्मिक रूपमा शुभ मानिन्छ। त्यस्तै, आवश्यक तथा विपन्न व्यक्तिलाई जुत्ता–चप्पल दान गर्ने परम्परा पनि कतिपय धार्मिक मान्यतामा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। विशेषगरी छालाका जुत्ता–चप्पल दान गर्दा शनिदेव प्रसन्न हुने विश्वास केही समुदायमा रहँदै आएको छ।
तर दान गर्दा देखावटीभन्दा पनि आवश्यक व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने भावनालाई महत्त्व दिनुपर्ने मान्यता छ। दान–पुण्यको उद्देश्य अरूलाई सहयोग गर्नु र आफूभित्र सेवा तथा करुणाको भावना विकास गर्नु हो।
शमीको रूखको पूजा
शनिदेवको आराधनासँग शमीको रूखलाई पनि जोडेर हेर्ने गरिन्छ। हरेक शनिबार शमीको रूखमा पूजा गर्ने तथा दीप प्रज्वलन गर्ने परम्परा कतिपय स्थानमा रहेको छ। धार्मिक विश्वासअनुसार शमीको पूजा गर्दा शनिदेवको कृपा प्राप्त हुन्छ।
हनुमानको पूजा पनि विशेष
शनिबार शनिदेवसँगै भगवान् हनुमानको पूजा गर्नु पनि विशेष फलदायी मानिन्छ। धार्मिक कथनअनुसार हनुमान भक्तप्रति शनिदेवको विशेष कृपा रहने विश्वासका कारण शनिबार हनुमानको आराधना गर्ने चलन व्यापक छ।
शनिबार हनुमान मन्दिरमा गई सर्सुको तेलको दीप जलाउने, हनुमान चालीसा पाठ गर्ने तथा श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने परम्परा छ। हनुमानको आराधनाले भय, तनाव र कठिनाइबाट मुक्ति मिल्ने धार्मिक विश्वाससमेत पाइन्छ।
शनिबार के कुरामा ध्यान दिने ?
शनिबारको दिन पूजा तथा व्रतसँगै आफ्नो व्यवहारमा संयम अपनाउनुपर्ने धार्मिक मान्यता छ। झूट नबोल्ने, कसैलाई दुःख नदिने, अन्याय नगर्ने, कमजोर तथा आवश्यक व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने र मेहनत तथा अनुशासनलाई जीवनमा आत्मसात् गर्ने कुरालाई महत्त्व दिइन्छ।
शनिदेवलाई कर्मका आधारमा फल दिने देवताका रूपमा मानिने भएकाले मानिसले आफ्नो कर्म सुधार्नुपर्ने धार्मिक विश्वास छ। त्यसैले शनिबार केवल डरका कारण पूजा गर्नेभन्दा पनि सकारात्मक सोच, असल व्यवहार, सेवा, दान र इमानदारीलाई जीवनको हिस्सा बनाउनु उपयुक्त मानिन्छ।
यसरी शनिबार शनिदेवको पूजा, तेल तथा कालो तिल दान, पिपल र शमीको पूजा, हनुमान चालीसा पाठ तथा आवश्यक व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने जस्ता धार्मिक कार्य गर्ने परम्परा छ। यस्ता उपायहरू धार्मिक तथा ज्योतिषीय मान्यतामा आधारित विश्वास हुन्; यसको वैज्ञानिक रूपमा निश्चित परिणाम प्रमाणित भएको मानिँदैन। पूजा तथा व्रत आफ्नो श्रद्धा, परम्परा र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार गर्न सकिन्छ।
