काठमाडौं । आज आश्विन कृष्ण प्रतिपदा अर्थात् चन्द्रमास पात्रोअनुसार आश्विन कृष्ण पक्ष सुरु भएसँगै हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण धार्मिक परम्परा पितृपक्ष अर्थात् सोह्र श्राद्ध सुरु भएको छ । यस अवधिमा दिवंगत आमाबुवा तथा अन्य पितृजनको सम्झना गर्दै तर्पण, पिण्डदान तथा श्राद्ध गर्ने परम्परा रहेको छ ।
पितृपक्षलाई दिवंगत पितृप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता र सम्झना प्रकट गर्ने विशेष समयका रूपमा लिइन्छ । आमाबुवा तथा पितृजनको निधन भएका व्यक्तिहरूले आफ्नो पितृको मृत्युतिथिका दिन शास्त्रीय विधिअनुसार श्राद्ध गर्ने गर्छन् । यस अवधिमा पितृको सम्झनामा नियमित रूपमा जल तर्पण गर्ने तथा तोकिएको तिथिमा श्राद्ध गर्ने धार्मिक परम्परा रहिआएको छ ।
किन भनिन्छ सोह्र श्राद्ध ?
सामान्यतः चन्द्रमासको एक पक्षमा १५ वटा तिथि हुने भए पनि पितृपक्षको अवधिमा पर्ने विशेष १६ वटा तिथिमा श्राद्ध गरिने भएकाले यसलाई सोह्र श्राद्ध भनिएको धार्मिक मान्यता छ ।
भाद्र शुक्ल पूर्णिमादेखि आश्विन औँसीसम्म पर्ने विभिन्न तिथिमा दिवंगत पितृहरूको सम्झनामा श्राद्ध गर्ने परम्परा रहिआएको छ । पितृको मृत्यु भएको तिथिअनुसार सम्बन्धित दिन श्राद्ध गर्ने गरिन्छ ।
आफ्नो पितृको वास्तविक मृत्युतिथि थाहा नभएको वा कुनै कारणले तोकिएको तिथिमा श्राद्ध गर्न नसकिएको अवस्थामा पनि शास्त्रीय परम्पराअनुसार औँसीका दिन श्राद्ध गर्ने चलन रहेको छ ।
पितृको सम्झनामा तर्पण र श्राद्ध
पितृपक्षमा श्रद्धापूर्वक जल अर्पण गर्ने कार्यलाई तर्पण भनिन्छ । परिवार तथा आफन्तजनले दिवंगत पितृको सम्झनामा विधिपूर्वक तर्पण गर्ने, पिण्डदान गर्ने तथा श्राद्ध गर्ने गर्दछन् ।
हिन्दू वैदिक तथा पौराणिक मान्यताअनुसार आश्विन कृष्ण पक्ष पितृहरूलाई तृप्त तुल्याउने विशेष समय हो । त्यसैले यस अवधिलाई पितृपक्ष नाम दिइएको धार्मिक विश्वास छ ।
यस समयमा आफ्ना दिवंगत पितृलाई सम्झेर श्रद्धापूर्वक धार्मिक कर्म गरेमा पितृको आत्माले शान्ति प्राप्त गर्ने विश्वास हिन्दू धर्मावलम्बीहरूमा रहेको छ । श्राद्धलाई पितृप्रति सन्तानले निर्वाह गर्ने धार्मिक तथा पारिवारिक दायित्वका रूपमा समेत लिने गरिन्छ ।
मृत्युतिथिअनुसार श्राद्ध गर्ने परम्परा
पितृपक्षका प्रत्येक दिन फरक–फरक तिथिअनुसार श्राद्ध गर्ने परम्परा छ । जसको जुन तिथिमा निधन भएको हो, सोही तिथिमा श्राद्ध गर्ने चलन रहेको छ ।
यस अवधिमा परिवारका सदस्यहरूले धार्मिक नियम तथा परम्पराअनुसार श्राद्ध गर्ने गर्दछन् । कतिपय परिवारले आफ्ना पितृहरूको सम्झनामा तीर्थस्थल, नदी तथा धार्मिक स्थलमा पुगेर समेत तर्पण तथा श्राद्ध गर्ने गरेका छन् ।
नेपालका विभिन्न नदी, तीर्थस्थल तथा धार्मिक क्षेत्रहरूमा पितृपक्षका अवसरमा श्रद्धालुको उपस्थिति बढ्ने गर्दछ । विशेषगरी पवित्र जलाशय तथा धार्मिकस्थलमा पुगेर तर्पण तथा पिण्डदान गर्ने परम्परा लामो समयदेखि चलिआएको छ ।
पितृपक्षपछि चाडपर्वको क्रम
पितृपक्षलाई नेपाली हिन्दू समाजमा आगामी ठूला चाडपर्वको तयारीसँग जोडेर पनि हेर्ने गरिन्छ । पितृको सम्झना तथा धार्मिक कर्म सम्पन्न गरेपछि क्रमशः दुर्गापक्ष तथा बडादसैँलगायतका पर्वहरू आउने भएकाले पितृपक्षको विशेष धार्मिक महत्व रहेको मानिन्छ ।
सोह्र श्राद्धको अवधिमा परिवारका दिवंगत सदस्यहरूको सम्झना गर्दै उनीहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने भएकाले यो समय धार्मिक मात्र नभई पारिवारिक स्मरण र परम्परासँग जोडिएको अवसरसमेत बन्ने गरेको छ ।
पितृपक्षमा गरिने तर्पण, श्राद्ध तथा अन्य धार्मिक कर्मका विधि र प्रक्रिया परिवार, परम्परा तथा सम्बन्धित धार्मिक मान्यताअनुसार फरक हुन सक्ने भए पनि यसको मूल उद्देश्य दिवंगत पितृप्रति श्रद्धा र सम्झना व्यक्त गर्नु रहेको धार्मिक परम्परामा उल्लेख छ ।
यससँगै आजदेखि सुरु भएको पितृपक्ष अवधिभर हिन्दू धर्मावलम्बीहरूले आफ्ना दिवंगत पितृहरूको सम्झनामा विभिन्न धार्मिक कर्म गर्दै सोह्र श्राद्ध मनाउनेछन् ।
