काठमाडौं । हिन्दु महिलाहरूले आज भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन सप्तऋषि तथा अरुन्धतीको पूजा–आराधना गरी ऋषि पञ्चमी पर्व मनाउँदैछन्। तीज पर्वअन्तर्गत महत्वपूर्ण धार्मिक पर्वका रूपमा मनाइने ऋषि पञ्चमीमा महिलाहरूले व्रत बसेर सप्तऋषिको पूजा गर्ने तथा आत्मशुद्धि र पारिवारिक सुख–शान्तिको कामना गर्ने परम्परा रहिआएको छ।
यस दिन कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ गरी सप्तऋषि तथा उनीहरूसँग सम्बन्धित अरुन्धतीको पूजा आराधना गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार ऋषि पञ्चमी आत्मशुद्धि, संयम तथा ऋषिहरूप्रति श्रद्धा र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने दिनका रूपमा लिइन्छ।
ऋषि पञ्चमीका अवसरमा महिलाहरू बिहानै उठेर नदी, तलाउ, धारा वा अन्य पवित्र जलाशयमा गई स्नान गर्ने गर्छन्। परम्पराअनुसार स्नानअघि शरीर शुद्धिका लागि माटो, कुश तथा दतिवन प्रयोग गर्ने चलनसमेत रहेको छ। स्नानपछि स्वच्छ वस्त्र धारण गरी पूजा सामग्रीसहित सप्तऋषि र अरुन्धतीको विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ।
पूजाका लागि कलश वा थालीमा सप्तऋषिको प्रतीक स्थापना गरी जल, अक्षता, फूल, चन्दन, धूप, दीप तथा नैवेद्य अर्पण गर्ने गरिन्छ। त्यसपछि सप्तऋषि तथा अरुन्धतीको स्मरण गर्दै पूजा तथा व्रत सम्पन्न गरिन्छ।
धार्मिक विश्वासअनुसार ऋषि पञ्चमीको व्रत तथा पूजाले मन, वचन र कर्मको शुद्धिका साथै विभिन्न धार्मिक दोषबाट मुक्ति प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ। यद्यपि यी धार्मिक विश्वास सांस्कृतिक तथा परम्परागत मान्यतामा आधारित छन्।
पूजा तथा व्रतपछि महिलाहरूले परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि र स्वास्थ्यको कामना गर्ने गर्छन्। कतिपय स्थानमा सामूहिक रूपमा सप्तऋषिको पूजा गर्ने, धार्मिक भजन–कीर्तन गर्ने तथा परम्परागत विधिअनुसार पर्व मनाउने गरिन्छ।
नेपालका विभिन्न ठाउँमा ऋषि पञ्चमीलाई आफ्नै स्थानीय परम्परा र संस्कृतिअनुसार मनाउने गरिन्छ। विशेषगरी तीजसँग जोडिएको यस पर्वले नेपाली हिन्दु समाजमा धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको छ।
ऋषि पञ्चमीसँग जोडिएका परम्पराहरू पुस्तौँदेखि चल्दै आएका छन्। आधुनिक समयमा पनि धेरै महिलाले आफ्नो धार्मिक तथा सांस्कृतिक आस्थाअनुसार यस पर्वलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्। बिहानैदेखि मन्दिर, नदी तथा विभिन्न धार्मिक स्थलमा पूजा–आराधना गर्ने भक्तजनको चहलपहलसमेत देखिने गरेको छ।
यसरी सप्तऋषि र अरुन्धतीको पूजा, व्रत, आत्मशुद्धिको कामना तथा परिवारको सुख–शान्तिको प्रार्थना गर्दै आज ऋषि पञ्चमी पर्व मनाइँदैछ।
