काठमाडौँ । रसुवाको भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार, राहत तथा सूचना प्रवाहलाई थप प्रभावकारी बनाउन नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले २० थान स्याटेलाइट फोन उपलब्ध गराएको छ । विपद्का कारण नियमित दूरसञ्चार सेवा प्रभावित भएका स्थानमा सञ्चार सम्पर्क कायम राख्न स्याटेलाइट फोन प्रयोगमा ल्याउन लागिएको हो ।
नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणका अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार सङ्घ (आईटीयू) बाट विपद् सहयोगस्वरूप प्राप्त भएका स्याटेलाइट फोन राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणलाई हस्तान्तरण गरिएको हो । प्राप्त फोनहरू बाढी तथा पहिरोबाट प्रभावित र नियमित मोबाइल तथा टेलिफोन सेवा अवरुद्ध भएका क्षेत्रमा प्रयोग गरिनेछ ।
प्राधिकरणले उपलब्ध गराएका कूल २० थान स्याटेलाइट फोनमध्ये १० थान रसुवा र १० थान नुवाकोट जिल्लामा प्रयोग गर्ने गरी पठाइएको छ । यी दुवै जिल्ला भोटेकोशी बाढी तथा त्यससँगै उत्पन्न भएका बाढी, पहिरो र सडक तथा पुलको क्षतिबाट प्रभावित भएका क्षेत्र हुन् । विपद्का कारण कतिपय स्थानमा विद्युत् आपूर्ति, मोबाइल टावर तथा अप्टिकल फाइबरलगायतका पूर्वाधारमा क्षति पुगेपछि सञ्चार सम्पर्क कायम राख्नु चुनौतीपूर्ण बनेको छ ।
नियमित नेटवर्क नपुगेका क्षेत्रमा पनि सम्पर्क
स्याटेलाइट फोनको प्रमुख विशेषता भनेकै परम्परागत मोबाइल नेटवर्कमा निर्भर नहुनु हो । मोबाइल टावरको पहुँच नभएका वा टावर तथा सञ्चार पूर्वाधारमा क्षति पुगेका दुर्गम क्षेत्रमा समेत स्याटेलाइटमार्फत फोन तथा एसएमएस सेवा सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
विपद्का बेला कुनै क्षेत्रसँग तत्काल सम्पर्क हुन नसक्दा उद्धार तथा राहत परिचालनमा ठूलो समस्या उत्पन्न हुन सक्छ । प्रभावित क्षेत्रमा रहेका सुरक्षाकर्मी, स्थानीय प्रशासन, उद्धार टोली तथा अन्य सम्बन्धित निकायबीच सूचना आदानप्रदान रोकिँदा घटनाको वास्तविक अवस्था बुझ्न र आवश्यक जनशक्ति तथा सामग्री परिचालन गर्न समय लाग्ने गर्दछ ।
यस्तो अवस्थामा स्याटेलाइट फोनले वैकल्पिक सञ्चार माध्यमको भूमिका निर्वाह गर्नेछ । विशेषगरी मोबाइल नेटवर्क पूर्णरूपमा अवरुद्ध भएका क्षेत्रमा घटनाको विवरण, उद्धारको आवश्यकता, घाइते तथा प्रभावित नागरिकको अवस्थालगायतका सूचना सम्बन्धित निकायसम्म पुर्याउन यसले सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
उद्धार तथा राहतमा सञ्चारको महत्वपूर्ण भूमिका
भोटेकोशी बाढीपछि रसुवा र आसपासका क्षेत्रमा सडक, पुल, विद्युत् तथा सञ्चार संरचनामा क्षति पुगेका कारण प्रभावित क्षेत्रसँग नियमित सम्पर्क कायम राख्न कठिनाइ भइरहेको छ । कतिपय दुर्गम बस्तीमा उद्धार तथा राहत टोली पुग्नसमेत भौगोलिक कठिनाइ सामना गर्नुपरेको छ ।
यस्तो परिस्थितिमा घटनास्थलबाट प्राप्त हुने सूचनाले उद्धारको प्राथमिकता निर्धारण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । कहाँ मानिसहरू फसेका छन्, कुन क्षेत्रमा तत्काल उद्धार आवश्यक छ, कुन स्थानमा खाद्यान्न तथा औषधि आवश्यक छ र कुन बाटोबाट उद्धार टोलीलाई सुरक्षित रूपमा पठाउन सकिन्छ भन्ने जानकारी सञ्चारमार्फत नै प्राप्त हुन्छ ।
स्याटेलाइट फोनको उपलब्धताले स्थानीय प्रशासन र सुरक्षा निकायलाई प्रभावित क्षेत्रबाट प्रत्यक्ष सूचना प्राप्त गर्न सहज बनाउने अपेक्षा गरिएको छ । यसबाट उद्धार तथा राहतका गतिविधिलाई समन्वय गर्न तथा आवश्यक निर्णय छिटो लिन सहयोग पुग्ने विश्वास गरिएको छ ।
तीन महिनासम्म निःशुल्क प्रयोग
नेपाल दूरसञ्चार प्राधिकरणले उपलब्ध गराएका स्याटेलाइट फोनहरू आगामी तीन महिनासम्म निःशुल्क प्रयोग गर्न सकिने व्यवस्था गरिएको छ । विपद्को संवेदनशील अवस्थालाई ध्यानमा राखेर सीमित अवधिका लागि यस्तो सुविधा उपलब्ध गराइएको हो ।
स्याटेलाइट फोनको नियमित सञ्चालन खर्च तुलनात्मक रूपमा महँगो हुने भएकाले सामान्य अवस्थामा यसको प्रयोग व्यापक रूपमा हुने गरेको छैन । तर प्राकृतिक विपद्का समयमा परम्परागत सञ्चार प्रणालीले काम नगरेको अवस्थामा यसको उपयोगिता अत्यन्त महत्वपूर्ण हुने गर्दछ ।
तीन महिनाको निःशुल्क सेवा अवधिले बाढी प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार, पुनःस्थापना तथा राहतका प्रारम्भिक काम सञ्चालन भइरहने अवधिमा सञ्चार सम्पर्क कायम राख्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
विपद् व्यवस्थापनमा प्रविधिको प्रयोग बढाउनुपर्ने आवश्यकता
नेपालजस्तो भौगोलिक रूपमा जटिल र प्राकृतिक विपद्को उच्च जोखिममा रहेको मुलुकमा वैकल्पिक सञ्चार प्रणालीलाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा बाढी, पहिरो, हिमपहिरो तथा भूकम्पजस्ता विपद्का कारण सडक र सञ्चार पूर्वाधार एकैपटक प्रभावित हुन सक्छन् ।
त्यसैले नियमित मोबाइल तथा इन्टरनेट सेवासँगै स्याटेलाइट फोनजस्ता वैकल्पिक सञ्चार प्रणालीलाई विपद् व्यवस्थापनको पूर्वतयारीमै समावेश गर्नुपर्ने देखिन्छ । आवश्यक स्थानमा पूर्वरूपमै उपकरण राख्न सके विपद् भएको केही मिनेटभित्रै प्रभावित क्षेत्रसँग सम्पर्क स्थापित गर्न सकिने सम्भावना रहन्छ ।
रसुवा र नुवाकोटमा पठाइएका २० थान स्याटेलाइट फोनले हालको बाढी प्रभावित क्षेत्रमा सञ्चार सम्पर्क पुनःस्थापित गर्न मात्र नभई भविष्यमा विपद्का समयमा वैकल्पिक सञ्चार प्रणालीको महत्वसमेत उजागर गरेको छ ।
भोटेकोशी बाढीबाट प्रभावित नागरिकको उद्धार तथा राहत कार्य जारी रहेका बेला सञ्चार सम्पर्कलाई प्रभावकारी बनाउने यो कदमले सुरक्षाकर्मी, स्थानीय प्रशासन, उद्धार टोली र केन्द्रबीच सूचना आदानप्रदानलाई थप सहज बनाउने अपेक्षा गरिएको छ ।
