काठमाडौं । ओखलढुंगाको सिद्धिचरण नगरपालिका–९, ज्यामिरेका टिकाराम खड्का र उनकी श्रीमती टिकामाया खड्काले वैदेशिक रोजगारीको अनुभवलाई आफ्नै गाउँको कृषि विकाससँग जोड्दै उदाहरणीय सफलता हासिल गरेका छन्। कुनै समय खानेपानीको अभावका कारण बाँझै रहने पाखा–पखेराहरूलाई हराभरा बनाउँदै उनीहरूले अहिले व्यावसायिक तरकारी खेतीमार्फत गाउँकै पहिचान परिवर्तन गरिरहेका छन्।
पाँच वर्ष वैदेशिक रोजगारीमा बिताएर स्वदेश फर्किएका टिकारामले आफ्नै गाउँमा केही गर्ने दृढ संकल्प गरे। उता टिकामायाले घरमै बसेर कृषि कर्मलाई निरन्तरता दिइन्। दुवैको साझा मेहनत र लगनशीलताले अहिले उनीहरूलाई ओखलढुंगाकै सफल कृषकका रूपमा स्थापित गराएको छ।
शुरुवाती दिनमा घर वरपरको सानो जमिनमा सुन्तला रोपेर कृषि यात्रा सुरु गरेका खड्का दम्पत्तिले विस्तारै खेतीको दायरा बढाउँदै लगे। अहिले उनीहरूले आफ्नै र भाडामा लिएको गरी करिब ६० रोपनी क्षेत्रफलमा व्यावसायिक तरकारी खेती गर्दै आएका छन्।
उनीहरूको फार्ममा घिरौँला, तितेकरेला, भान्टा, लौका, फर्सी, अकबरे खुर्सानी, टमाटर, काउली लगायत बजारमा उच्च माग भएका विभिन्न मौसमी तथा बेमौसमी तरकारी उत्पादन भइरहेका छन्। वर्षभरि उत्पादन हुने तरकारीले स्थानीय बजार मात्र होइन, आसपासका क्षेत्रको मागसमेत धानिरहेको छ।
सिँचाइको स्थायी स्रोत नहुँदा पनि खड्का दम्पत्तिले हार मानेका छैनन्। बर्खायाममा परेको वर्षाको पानी संकलन गरेर पोखरीमा राख्ने र हिउँदमा मिटरको पानी प्रयोग गरेर खेती सञ्चालन गर्दै आएका छन्। सीमित स्रोत–साधनका बाबजुद पनि उनीहरूको मेहनतले उत्पादनमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ।
उनीहरूले उत्पादन गरेको तरकारी प्रत्येक बुधबार र शनिबार लाग्ने ओखलढुंगा बजारमा बिक्री गर्ने गरेका छन्। बजारमा उत्पादनको माग राम्रो भएकाले एक हप्तामा करिब ५० हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी हुने गरेको उनीहरू बताउँछन्। यही आम्दानीबाट काठमाडौंमा अध्ययनरत छोराछोरीको शैक्षिक खर्च, घरपरिवारको दैनिक खर्च तथा खेतीको लगानीसमेत सहज रूपमा व्यवस्थापन भइरहेको छ।
तरकारी खेती सुरु गर्दा भने उनीहरूले धेरै चुनौती सामना गर्नुपरेको थियो। गाउँका केही मानिसले खेतीप्रति अविश्वास व्यक्त गर्दै खिल्ली उडाएका थिए भने आधुनिक कृषि प्रविधि र प्राविधिक ज्ञानको पनि अभाव थियो। तर उनीहरूले विभिन्न तालिम, कृषि विज्ञको सुझाव र आफ्नै अनुभवलाई आधार बनाएर खेतीलाई क्रमशः व्यवस्थित बनाउँदै लगे।
उनीहरूले बहुबाली तथा घुम्ते बाली प्रणाली अपनाएका छन्। यसबाट माटोको उर्वराशक्ति कायम राख्न, उत्पादन बढाउन र रोग–कीराको जोखिम कम गर्न उल्लेखनीय सहयोग पुगेको छ। आधुनिक कृषि प्रणालीको प्रयोगले उनीहरूको खेती थप उत्पादनमुखी बन्दै गएको छ।
यद्यपि चुनौतीहरू अझै कायमै छन्। पहाडी भौगोलिक विकटता, वन्यजन्तुको आतंक, जलवायु परिवर्तनका कारण हुने बेमौसमी खडेरी, पर्याप्त जनशक्तिको अभाव तथा सिँचाइको स्थायी पूर्वाधार नहुँदा उत्पादन विस्तारमा कठिनाइ भइरहेको उनीहरूको भनाइ छ।
खड्का दम्पत्तिका अनुसार राज्यबाट सिँचाइका लागि स्थायी पोखरी निर्माण, आधुनिक कृषि उपकरण तथा बजार व्यवस्थापनमा सहयोग प्राप्त भए खेतीलाई अझ ठूलो स्तरमा विस्तार गर्न सकिनेछ। उनीहरू कृषि क्षेत्रमा लगानी बढाएर थप रोजगारी सिर्जना गर्ने लक्ष्यमा पनि छन्।
खड्का दम्पत्तिको संघर्ष र सफलताले विदेशको कठिन श्रमभन्दा आफ्नै माटोमा पसिना बगाउँदा पनि सम्मानजनक आम्दानी र आत्मसन्तुष्टि प्राप्त गर्न सकिने सन्देश दिएको छ। उनीहरूको उदाहरणले पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने हजारौं युवालाई कृषि उद्यमतर्फ आकर्षित गर्न सक्ने देखिन्छ।
यदि राज्यले वास्तविक किसानका आवश्यकता पहिचान गर्दै सिँचाइ, कृषि पूर्वाधार, प्रविधि र बजार व्यवस्थापनमा प्रभावकारी सहयोग पुर्याउन सके, पहाडी जिल्लाहरूमा कृषि नै आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रको बलियो आधार बन्न सक्ने सम्भावना यस सफल कृषि यात्राले स्पष्ट रूपमा देखाएको छ।
