काठमाडौं । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि सोमबार केवल साताको सुरुआत मात्र होइन, आस्था, विश्वास र आध्यात्मिक ऊर्जाको विशेष दिन पनि हो। धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख भएअनुसार सोमबार भगवान शिवको पूजा–आराधना गर्न अत्यन्त शुभ मानिन्छ। यस दिन श्रद्धा र भक्ति पूर्वक शिव उपासना गरे मनोकामना पूरा हुने, कष्ट निवारण हुने र जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुने विश्वास छ।
धर्मशास्त्रमा उल्लेख गरिएअनुसार सोमबार शिव मन्दिर गई विशेष पूजाअर्चना गर्नु, जल, बेलपत्र, धतुरो, अक्षता चढाउनु तथा ‘ऊँ नमः शिवाय’ मन्त्र जप्नु उत्तम मानिन्छ। विशेषगरी ‘अर्धनारीश्वर पूजा’ गर्नाले दाम्पत्य जीवनमा सन्तुलन, प्रेम र समझदारी बढ्ने विश्वास गरिन्छ। साथै यस दिन शिवपुराण पाठ गर्दा भगवान शिव अत्यन्त प्रसन्न भई भक्तको इच्छा पूरा गर्ने जनविश्वास छ।
🙏 व्रत, नियम र धार्मिक परम्परा
सोमबार व्रत बस्ने परम्परा पनि निकै पुरानो छ। व्रत बस्दा दिनभर उपवास रही साँझ एकछाक मात्र भोजन गर्ने चलन छ। धार्मिक मान्यता अनुसार यस दिन नुन र तेलको प्रयोग नगरी सादा भोजन गर्नु उत्तम मानिन्छ।
कुमारी युवतीहरूले असल र योग्य वर प्राप्तिको कामनासहित सोमबार व्रत बस्ने गर्दछन्। विवाहित महिलाहरूले पतिको दीर्घायु, पारिवारिक सुख–शान्ति र सन्तानको उज्ज्वल भविष्यका लागि शिव आराधना गर्छन्। पुरुष भक्तजनहरूले पनि जीवनका संकट हटाउन, स्वास्थ्य लाभ र मानसिक शान्तिका लागि व्रत तथा पूजा गर्ने गर्दछन्।
🔱 शिवको दार्शनिक र धार्मिक स्वरूप
शिव हिन्दू धर्मका त्रिदेवमध्ये एक प्रमुख देवता हुन्। सृष्टिका सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, पालनकर्ता विष्णु र संहारकर्ता शिव मानिन्छन्। तर ‘संहार’ शब्दले विनाश मात्र होइन, नयाँ सृष्टिको तयारीको संकेत पनि गर्दछ। यस अर्थमा शिवलाई परिवर्तन र पुनर्जन्मका देवता पनि मानिन्छ।
वेदहरूमा शिवलाई ‘रुद्र’ नामले उल्लेख गरिएको पाइन्छ। उनी अनादि, अनन्त र कालका पनि महाकाल मानिन्छन्। त्यसैले शिवलाई ‘महादेव’ तथा ‘महेश्वर’ नामले पनि सम्बोधन गरिन्छ।
उनकी अर्धाङ्गिनी पार्वती हुन्। पार्वतीसँगको संयुक्त रूप ‘अर्धनारीश्वर’ शिव–शक्तिको एकत्वको प्रतीक हो। उनका दुई पुत्रहरू स्कन्द (कार्तिकेय) र गणेश रहेका छन्, जसलाई क्रमशः शक्ति र बुद्धिको प्रतीक मानिन्छ।
🧘 योगी, तपस्वी र करुणामय देवता
भगवान शिवलाई प्रायः हिमालमा ध्यानमग्न योगीका रूपमा चित्रण गरिन्छ। जटाजूटधारी, गङ्गाधर, नीलकण्ठ र त्रिनेत्रधारी स्वरूपले शिवको अलौकिक शक्ति र तपस्यालाई दर्शाउँछ।
उनको पूजा मुख्यतः शिवलिंगको रूपमा गरिन्छ, जसले सृष्टि र चेतनाको एकत्वलाई जनाउँछ। धार्मिक मान्यताअनुसार मानव शरीरमा ब्रह्माको स्थान शिरमा, विष्णुको स्थान हृदयमा र शिवको स्थान कमरभन्दा तलको भागमा रहेको प्रतीकात्मक व्याख्या गरिन्छ। यसैले शिवलिंग पूजा जीवनशक्ति र आध्यात्मिक ऊर्जा सन्तुलनसँग सम्बन्धित मानिन्छ।
🌺 कल्याणका प्रतीक शिव
‘शिव’ शब्दको अर्थ नै ‘कल्याणकारी’ हो। यद्यपि उनलाई संहारका देवता भनिन्छ, तर उनको संहार सृष्टिको नवीकरणका लागि आवश्यक प्रक्रिया मानिन्छ। शिव सौम्य तथा रौद्र दुवै रूपका धनी छन्—एकातिर करुणामय, दयालु र वरदान दिने देवता, अर्कोतिर अधर्म र अन्यायको विनाश गर्ने शक्तिशाली देव।
शास्त्रअनुसार शिव नै ज्योतिष शास्त्रका आधार मानिन्छन्। काल र महाकाल दुवै स्वरूपमा उनी समयका अधिपति हुन्। त्यसैले जीवनका कठिन घडीमा शिव आराधनाले मानसिक बल, साहस र धैर्य प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ।
🕯️ देशभरका शिवालयमा भक्तजनको भीड
सोमबारका दिन देशभरका शिव मन्दिरहरूमा भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्दछ। बिहानैदेखि जलाभिषेक, रुद्राभिषेक, भजन–कीर्तन तथा विशेष पूजाअर्चना हुने गर्दछ। भक्तजनहरू श्रद्धा र भक्तिभावले बेलपत्र, दूध, दही, घ्यू, मह, चन्दन अर्पण गरी शिवको कृपा प्राप्त गर्ने विश्वास राख्छन्।
धार्मिक आस्थासँगै सोमबारको पूजा आत्मशुद्धि, अनुशासन र संयमको अभ्यास पनि हो। उपवासले शरीर शुद्ध हुन्छ भने मन्त्र जपले मन शान्त हुन्छ भन्ने मान्यता छ।
सोमबारको दिन भगवान शिवको पूजा–आराधना गर्नु केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, आत्मिक शान्ति र जीवन सन्तुलनको अभ्यास पनि हो। श्रद्धा, विश्वास र सकारात्मक सोचका साथ शिव आराधना गरे जीवनका संकटहरू कम हुँदै जाने र मनोकामना पूरा हुने धार्मिक विश्वास रहँदै आएको छ।
त्यसैले आज सोमबार—भक्तिभावका साथ ‘ऊँ नमः शिवाय’ उच्चारण गरौं, शिवको स्मरण गरौं र जीवनमा शान्ति, प्रेम तथा कल्याणको कामना गरौं।
