काठमाडौँ । नेपालमा हुन गइरहेको निर्वाचनको सन्दर्भमा सामाजिक सञ्जाल (Facebook, TikTok, X, YouTube आदि) ले अत्यन्त सशक्त भूमिका खेलेको छ । डिजिटल प्रविधिको विस्तारसँगै राजनीतिक सूचना, बहस र जनमत निर्माणको प्रमुख माध्यमका रूपमा सामाजिक सञ्जाल स्थापित भएको छ । यसले लोकतन्त्रलाई मजबुत बनाउने अवसर दिएको छ भने अर्कोतर्फ समाजका लागि केही गम्भीर चुनौती पनि थपेको देखिन्छ ।
सामाजिक सञ्जालको सकारात्मक प्रयोग
१. मतदाता सचेतना र जानकारी प्रवाह
सामाजिक सञ्जालले निर्वाचनसम्बन्धी सूचना छिटो र सहज रूपमा जनतासम्म पुर्याएको छ । उम्मेदवार, राजनीतिक दलका घोषणापत्र, नीति तथा कार्यक्रमबारे जानकारी लिन नागरिकलाई सजिलो भएको छ । विशेष गरी पहिलो पटक मतदान गर्ने युवामा राजनीतिक चासो बढाउन यसले सहयोग गरेको छ ।
२. युवाको सक्रिय सहभागिता
परम्परागत राजनीतिक प्रक्रियाबाट टाढा रहेका युवाहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत बहस, छलफल र अभियानमा सक्रिय भएका छन् । लाइभ भिडियो, पोल, कमेन्ट र अनलाइन संवादमार्फत आफ्ना विचार अभिव्यक्त गर्न सहज भएको छ, जसले लोकतान्त्रिक सहभागितालाई विस्तार गरेको छ ।
३. पारदर्शिता र जवाफदेहिता
सामाजिक सञ्जालका कारण नेताहरूका भाषण, वाचा र गतिविधिहरू अभिलेखित हुन्छन् । गलत गतिविधि वा विवादास्पद निर्णय तुरुन्त सार्वजनिक हुने हुँदा राजनीतिक नेतृत्वमाथि जवाफदेहिता बढेको छ ।
४. साना दल र स्वतन्त्र उम्मेदवारलाई अवसर
ठूलो आर्थिक स्रोत नभए पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत साना दल र स्वतन्त्र उम्मेदवारले आफ्ना विचार, एजेन्डा र अभियान जनतासम्म पुर्याउन सकेका छन् । यसले मुख्यधार मिडियामा कम स्थान पाउने आवाजलाई पनि बाहिर ल्याउने अवसर दिएको छ ।
सामाजिक सञ्जालको नकारात्मक प्रयोग
१. गलत सूचना र अफवाह फैलिनु
निर्वाचनको समयमा मनगढन्ते समाचार, काटछाँट गरिएको भिडियो/अडियो र भ्रामक प्रचार सामाजिक सञ्जालमा छिटो फैलिन्छ । यसले जनमत भ्रमित बनाउने र निर्वाचनप्रति अविश्वास बढाउने जोखिम हुन्छ ।
२. घृणात्मक भाषण र सामाजिक ध्रुवीकरण
जाति, धर्म, क्षेत्र वा राजनीतिक विचारका आधारमा घृणात्मक अभिव्यक्ति बढ्दा समाज विभाजित हुने खतरा हुन्छ । “हामी र उनीहरू” भन्ने सोच बलियो बन्दा सामाजिक सद्भावमा असर पर्छ ।
३. चरित्र हत्या र साइबर दुर्व्यवहार
उम्मेदवार, पत्रकार वा सार्वजनिक व्यक्तिमाथि व्यक्तिगत आक्रमण, ट्रोलिङ तथा साइबर दुर्व्यवहार बढ्ने गरेको छ । विशेषगरी महिला उम्मेदवार वा सक्रिय महिलामाथि लक्षित गालीगलौजले लोकतान्त्रिक सहभागितालाई कमजोर बनाउने जोखिम हुन्छ ।
४. ‘Echo Chamber’ प्रभाव
एल्गोरिदमका कारण एउटै विचार वा धारणा मात्र देखिने हुँदा फरक सोचप्रति असहिष्णुता बढ्न सक्छ । तथ्यभन्दा भावनामा आधारित धारणा बलियो बन्ने सम्भावना हुन्छ, जसले सूचनाको सन्तुलन बिगार्न सक्छ ।
नेपाली समाजमा पारेका असर
सामाजिक सद्भावमा केही स्थानमा नकारात्मक प्रभाव देखिनु
आपसी विश्वास घट्नु र समुदायबीच तनाव बढ्नु
तथ्यभन्दा भाइरल सामग्री प्रभावशाली हुनु
जिम्मेवार बहसभन्दा सनसनी र प्रचार प्राथमिकता पाउनु
निरन्तर नकारात्मक सामग्रीले मानसिक तनाव, डर र आक्रोश बढ्नु
मुख्य चुनौतीहरू
डिजिटल साक्षरता कमजोर हुनु
सामाजिक सञ्जाल नियमन र अनुगमन प्रभावकारी नहुनु
राजनीतिक दल तथा उम्मेदवारले आचारसंहिता उल्लङ्घन गर्नु
प्रविधिको दुरुपयोगमार्फत भ्रम सिर्जना हुनु
निष्कर्ष
सामाजिक सञ्जाल आफैँमा न राम्रो हो न खराब—यसको प्रयोग गर्ने हाम्रो सोच, चेतना र जिम्मेवारीले यसको प्रभाव निर्धारण गर्छ । निर्वाचनलाई स्वस्थ, निष्पक्ष र लोकतान्त्रिक बनाउन नागरिक, मिडिया, राजनीतिक दल र राज्य सबै जिम्मेवार हुन आवश्यक छ ।
👉 नागरिक सचेत र जिम्मेवार हुनुपर्छ।
👉 मिडिया र सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म उत्तरदायी बन्नुपर्छ।
👉 राज्यले प्रभावकारी नियमन तथा डिजिटल शिक्षा विस्तार गर्नुपर्छ।
सन्तुलित र सचेत प्रयोगले सामाजिक सञ्जाल लोकतन्त्र सुदृढ गर्ने शक्तिशाली माध्यम बन्न सक्छ ।
