किसान जातिको बारेमा अनुसन्धानरत भीम किसानले दिएको जानकारीको आधारमा उनीहरूको भेषभुषा र रहनसहनको बारेमा तल उल्लेख गरिएको छ ।
किसान जातिको भेषभुषा
किसान जातिमा केही मौलिक र केही अन्यबाट प्रभावित पोसाक संस्कार रहेको पाइन्छ । किसान पुरुषहरु कमिज र धोती लगाउने गर्छन् । किसान महिलाहरु धोती र ब्लाउज लगाउँछन् । पुरुषको आफ्नै मौलिक खालको गहना छैन । सामान्यतया किसान पृुरुषहरु गहना नै लगाउँदैनन् । महिलाहरु भने चाँदुवा –चाँदीको मोहर पैसाको माला) लगाउने गर्छन् भने सिक्री, तर्की (झुम्का) लोला (टप), बेरा –मोटा मोटा चाँदीका चुरा) चुरी आदि रहेका छन् ।
यसका अतिरिक्त किसान महिलाहरु कम्मरमा धुन्सी(पेटी), खुट्टामा पैह्री –कल्ली जस्तै तर गोलो आकृतिको होइन) र खुट्टाको औलामा झटिया लगाउने गर्छन् । कपालमा खङ्सो, चौरी (धागो) लगाउँछन् । यिनीहरुले लगाउने यी सबै गहनाहरु चाँदीबाट बनाइएका हुन्छन् । जति धनी भएपनि यिनीहरु पहिले सुनका गहना लगाउँदैन थिए । तर अहिले यो संस्कृति परिवर्तन भइसकेको किसान बताउँछन् । किसान महिलाहरुले नाक छेड्दैनन् । त्यसैले यिनीहरु फुली लगाउँदैनन् । किसान महिलाहरुलाई चिन्ने यो सरल उपाय हो । किसान महिला तथा पुरुष दुवैले आफ्ना हातका पाखुरा र खुट्टाका पिडुलामा कुनै पनि देवीदेवता वा कसैको पनि आकृतिको टाटु खोपाउँदैनन् ।
किसान जातिको सांस्कृतिक विशेषता
किसानहरु समाजमा आपसमा मिलेर बस्न रुचाउँछन् । झै-झगडा परिहाल्यो भने त्यसको छिनोफानो गर्नको लागि आफ्नै महतोको व्यवस्था गरेका हुन्छन् । किसानहरूको आफ्नो छुट्टै परम्परागत संस्था हुन्छ जसको नाम कछेरी हो। त्यसको प्रमुखलाई महतो भनिन्छ । महतोको सहायक व्यक्तिलाई उकिल भन्ने गरिन्छ । महतोको अनुपस्थितिमा उकिलले उसको काम गर्ने गर्छ । त्यसबाहेक अर्को पद सिपाही भन्ने हुन्छ । उसको काम दोषीलाई पक्रिएर कचेरीमा उपस्थित गराउनु हो । कहिलेकाहीँ बालक भएमा उसकी आमा वा परिवारका अन्य सदस्यले उसको काममा सहयोग गर्छन् । चोरी डकैती र ज्यानमार्ने कार्यबाहेक प्रायः अरु सबै झै-झगडामा प्रायः अरु सबै किसिमका झै-झगडाको छिनोफानो राजाले गर्छन् ।
किसानहरु राँगा खाँदैनन् । राँगाको मासु खाने कंवर जातिलाई उनीहरु तल्लो जात मान्ने गर्छन् । उराव किसानको सबभन्दा तल्लो जात हो । उनीहरु गोरुको मासु खान्छन् । रागो र गोरुको मासु खानेसँग नखाने किसान जातिले विवाह गर्न मान्दैनन् । कंवर र उराव केटीको विवाह भइहाल्यो भने त्यसलाई स्वीकार गर्ने कि नगर्ने ? अधिकार तिनै महतोमा निहीत हुन्छ ।
किसान जातिमा कसैले गल्ती गरिहाल्यो भने पहिलेपहिले ३ किसिमको दण्डको व्यवस्था थियो । पहिलो शारीरिक दण्ड दिइन्थ्यो । शारीरिक दण्ड अनुसार गल्ती अनुसारको कुटपिट गर्ने चलन थियो । दोस्रो त्यतिले पुगेन भने गाउँ निकालासम्म हुन्थ्यो । त्यसलाई भौतिक दण्डको रूपमा मान्ने चलन छ ।
किसान जातिको खानपान संस्कार
किसान जातिको खानपान संस्कारमा उल्चालाई विशेष खानाको रूपमा मान्ने गरिन्छ । उल्चा रोटी फागुनको फगुवामा खाने गरिन्छ । यो चामलको पिठोबाट बनाउने गरिन्छ । त्यस्तै तहाडी भन्ने अर्को परिकार हुन्छ । यो बिरयानी जस्तै हुन्छ। यो लोकल कुखुराको मात्रै बन्छ । यो कुल पूजामा मात्रै खाने परिकार हो ।
लोसोरा चामलको पिठोको तातो तातो बनाएर चिनी हालेर खाने परिकार हो । कुडुङ लोसोरा जस्तै हो । तर सुख्खा कोहंरी यो चाहिँ मकैको पनि हुन सक्छ । यो उसिनेर बनाएको हुन्छ । यो परिकार सिमीको सुकेको दाना र गहुँ आदिको हुन्छ । किसानहरूले जंगली च्याउ अत्यधिक खाने गर्छन् । यसबाहेक पनि उनीहरू माछाको सौखिन हुन्छन् । यसबाहेक घुँगी पनि किसान जातिको मौलिक खाना हो ।
