काठमाडौं । रातभर आफ्नो सुगन्ध र सौन्दर्य बाँड्दै फुल्ने तर सूर्य उदाउन नपाउँदै फूल झार्ने एउटा अनौठो फूल हो—पारिजात। यसको यही विशेषताले पारिजातलाई केवल एउटा सुन्दर फूलका रूपमा मात्र सीमित राखेको छैन, यसलाई प्रेम, विरह, धार्मिक आस्था, पुराण र विभिन्न लोककथासँग समेत जोडिएको पाइन्छ।

पारिजात रातको समयमा फुल्ने र बिहान भएपछि फूल झर्ने भएकाले यसको प्रकृतिलाई लिएर विभिन्न समुदायमा अनेकौँ कथा तथा जनविश्वास प्रचलित छन्। सेतो पंखुडी र सुन्तला रङको डाँठ भएको पारिजातको फूल हेर्दा सामान्य देखिए पनि यसको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्व निकै गहिरो रहेको पाइन्छ।

सूर्यप्रतिको एकतर्फी प्रेमको कथा

पारिजातसँग जोडिएको एउटा प्रसिद्ध लोककथाअनुसार पारिजात कुनै समय एक सुन्दर राजकुमारी थिइन्। उनी सूर्यप्रति गहिरो प्रेम गर्थिन्। तर उनको प्रेम एकतर्फी थियो। सूर्यले उनको प्रेम स्वीकार नगरेपछि उनी अत्यन्त निराश भइन् र अन्ततः आत्महत्या गरेको जनविश्वास छ।

राजकुमारीको मृत्युपछि उनको दाहसंस्कार गरियो। दाहसंस्कारपछि बाँकी रहेको खरानीबाट एउटा बिरुवा उम्रिएको र त्यही बिरुवा पछि पारिजातको वृक्ष बनेको लोककथामा उल्लेख छ।

यही कथाका आधारमा पारिजातले सूर्यलाई सहन नसक्ने भएकाले सूर्योदय हुनासाथ आफ्ना फूलहरू झार्ने गरेको जनविश्वास गरिन्छ। रातभर फुलेर बिहानै झर्ने पारिजातको प्राकृतिक विशेषतालाई लोककथाले प्रेम र विरहको भावनासँग जोडेको देखिन्छ।

हिन्दू धर्ममा स्वर्गको फूल

लोककथामा मात्र होइन, हिन्दू धार्मिक मान्यतामा समेत पारिजातलाई विशेष महत्व दिइएको छ। धार्मिक कथाअनुसार पारिजातलाई स्वर्गको दिव्य फूलका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ।

पुराणमा उल्लेखित कथाअनुसार नरकासुरको वधपछि देवराज इन्द्रले भगवान् श्रीकृष्णलाई पारिजात फूलले स्वागत गरेका थिए। त्यसपछि सत्यभामाको इच्छाअनुसार श्रीकृष्णले पारिजातको वृक्ष पृथ्वीमा ल्याएको कथा विभिन्न धार्मिक ग्रन्थ तथा पुराणमा पाइन्छ।

यस कारण पारिजातलाई धार्मिक दृष्टिले पवित्र तथा विशेष फूलका रूपमा लिइन्छ। पूजा–आराधना तथा धार्मिक प्रसङ्गमा समेत यसको प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ।

इन्द्रजात्रासँग जोडिएको रोचक कथा

काठमाडौंमा मनाइने ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पर्व इन्द्रजात्रासँग समेत पारिजात फूलको एउटा रोचक जनश्रुति जोडिएको छ।

जनश्रुतिअनुसार आफ्नी आमा वसुन्धराका लागि पारिजात फूल लिन देवराज इन्द्र मानिसको भेषमा काठमाडौं आएका थिए। काठमाडौंको मरु क्षेत्रमा रहेको बगैँचाबाट पारिजात फूल टिप्दै गर्दा स्थानीयवासीले उनलाई फूल चोर्न आएको व्यक्ति ठानेर पक्राउ गरी बाँधेर राखे।

पछि पक्राउ परेका व्यक्ति सामान्य मानिस नभई स्वर्गका राजा इन्द्र भएको रहस्य खुलेको जनश्रुति छ। त्यसपछि उनकी आमा वसुन्धरा काठमाडौं आएर इन्द्रलाई मुक्त गराएको कथा प्रचलित छ।

यही कथासँग इन्द्रजात्राका क्रममा प्रदर्शन गरिने बाँधिएको इन्द्रको स्वरूपलाई जोडेर हेर्ने गरिन्छ। काठमाडौंको मौलिक सांस्कृतिक परम्परा र इन्द्रजात्रासँग जोडिएको यस कथाले पारिजात फूललाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले अझ रोचक बनाएको छ।

विज्ञानले के भन्छ ?

धार्मिक कथा र जनश्रुतिभन्दा बाहिर वैज्ञानिक दृष्टिले पारिजातलाई Nyctanthes arbor-tristis भनिन्छ। यसको वैज्ञानिक नामको अर्थलाई सामान्यतः ‘रातमा फुल्ने र बिहानै झर्ने वृक्ष’सँग जोडिन्छ।

पारिजातको फूल सामान्यतः रातमा फुल्छ र बिहानसम्म भुइँमा झर्न थाल्छ। यसको सेतो पंखुडी र सुन्तला रङको डाँठले फूललाई आकर्षक बनाउँछ। फूल झरेपछि पनि यसको सुगन्ध केही समयसम्म वरपर फैलिरहन्छ।

यसको यही प्राकृतिक विशेषताले पारिजातलाई अन्य धेरै फूलभन्दा फरक बनाएको छ। रातमा फुल्ने र बिहान झर्ने भएकाले मानिसले यसमा प्रेम, विरह र क्षणभङ्गुर सौन्दर्यको प्रतीकसमेत देख्ने गरेका छन्।

सुन्दरता, विरह र आस्थाको संगम

पारिजातको कथा हेर्दा यसको एउटा पक्ष प्राकृतिक छ भने अर्को पक्ष धार्मिक र सांस्कृतिक। वैज्ञानिक रूपमा यसको फूल फुल्ने र झर्ने निश्चित प्राकृतिक प्रक्रिया हो। तर मानिसले त्यस प्राकृतिक प्रक्रियालाई आफ्नो संस्कृति, आस्था र कल्पनासँग जोड्दै विभिन्न कथा निर्माण गरेका छन्।

रातभर सुगन्ध फैलाएर बिहानै आफैँ झर्ने पारिजातलाई कतिपयले क्षणिक सौन्दर्यको प्रतीकका रूपमा हेर्छन् भने कतिपयका लागि यो धार्मिक आस्था र पुराणसँग जोडिएको पवित्र फूल हो।

काठमाडौंको इन्द्रजात्रासँग जोडिएको जनश्रुतिले त पारिजातलाई काठमाडौंको सांस्कृतिक इतिहाससँग समेत जोडेको छ।

यसरी हेर्दा पारिजात एउटा फूल मात्र होइन—यसमा प्रेमको कथा छ, विरहको अनुभूति छ, धार्मिक विश्वास छ, पुराणको प्रसङ्ग छ र काठमाडौंको सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको एउटा पुरानो जनश्रुति पनि छ।

रातभर सुगन्ध बाँड्ने, बिहान आफैँ झर्ने र इन्द्रजात्राको एउटा पुरानो कथासमेत बोकेर हिँड्ने यही पारिजात आज पनि प्रकृति, संस्कृति र आस्थाको सुन्दर संगमका रूपमा देखिन्छ।