काठमाडौं । काठमाडौंको हनुमानढोका दरबार क्षेत्रस्थित कालभैरव परिसरमा परम्परागत विधिअनुसार लिङ्गो ठड्याएर इन्द्रध्वजोत्थान गरिएको छ। लिङ्गो ठड्याएर इन्द्रध्वजोत्थान गरिएसँगै काठमाडौं उपत्यकाको प्रमुख ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पर्व इन्द्रजात्राको औपचारिक सुरुवात भएको छ।
भक्तपुरको चित्तापोलबाट ल्याइएको ३२ हात अग्लो लिङ्गो असोज ३ गते बिहान ८ बजेर ५ मिनेटको शुभसाइतमा भोटाहिटी हुँदै तानेर हनुमानढोका दरबार परिसरमा पुर्याइएको थियो। परम्पराअनुसार बुधबार बिहान ७ बजेर ४७ मिनेटको शुभसाइतमा कालभैरव परिसरमा लिङ्गो ठड्याएर इन्द्रध्वजोत्थान गरिएको हो।
लिङ्गो ठड्याउने कार्यलाई इन्द्रजात्राको महत्वपूर्ण प्रारम्भिक विधिका रूपमा लिइन्छ। लिङ्गो ठड्याइएपछि काठमाडौंमा जात्राको मुख्य सांस्कृतिक गतिविधि क्रमशः सुरु हुन्छ। यस अवसरमा स्थानीय समुदाय, जात्रा व्यवस्थापनमा संलग्न व्यक्ति तथा भक्तजनको उपस्थिति रहने गरेको छ।
काठमाडौंमा इन्द्रजात्रालाई नेपाल भाषामा ‘येंःन्याः’ तथा ‘येंःन्याः पुन्ही’का रूपमा मनाउने गरिन्छ। काठमाडौं उपत्यकाको नेवार समुदायको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक जीवनसँग गहिरो सम्बन्ध रहेको यो पर्वमा विभिन्न जात्रा, पूजा, रथयात्रा, नाच तथा सांस्कृतिक गतिविधि सञ्चालन हुन्छन्।
इन्द्रजात्राको प्रमुख आकर्षणमध्ये कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा पनि एक हो। हनुमानढोका दरबार क्षेत्रबाट सुरु हुने रथयात्राका क्रममा जीवित देवी कुमारीसहित गणेश र भैरवको रथ विभिन्न मार्ग हुँदै तानिन्छ। रथयात्रा हेर्न काठमाडौं तथा आसपासका क्षेत्रबाट ठूलो सङ्ख्यामा सर्वसाधारण तथा पर्यटकसमेत आउने गरेका छन्।
इन्द्रजात्राका क्रममा विभिन्न देवीदेवताका मूर्ति तथा मन्दिरमा विशेष पूजा–आराधना गरिन्छ। विभिन्न स्थानमा परम्परागत नाच, सांस्कृतिक झाँकी तथा धार्मिक अनुष्ठान आयोजना हुने भएकाले जात्राका दिनमा काठमाडौंको पुरानो बस्ती क्षेत्र विशेष रूपमा चहलपहलपूर्ण बन्ने गर्छ।
इतिहासअनुसार काठमाडौंमा इन्द्रजात्राका क्रममा लिङ्गो ठड्याउने परम्परा राजा जयप्रकाश मल्लको पालादेखि सुरु भएको मानिन्छ। यस परम्पराले काठमाडौंको मल्लकालीन इतिहास, धार्मिक विश्वास र स्थानीय सांस्कृतिक परम्परालाई जोड्दै आएको छ।
इन्द्रजात्रासँग विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताहरू जोडिएका छन्। विशेषगरी वर्षा र सहकालका देवता इन्द्रसँग सम्बन्धित यस पर्वलाई वर्षा, कृषि तथा समृद्धिसँग जोडेर हेर्ने परम्परा रहेको छ। जात्राका विभिन्न विधिमा देवीदेवताप्रतिको श्रद्धा, स्थानीय परम्परा र समुदायको सहभागिता प्रत्यक्ष रूपमा देखिन्छ।
इन्द्रजात्रा काठमाडौंको मात्र नभई नेपालको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको पर्वका रूपमा पनि परिचित छ। जात्राका क्रममा प्रदर्शन हुने परम्परागत नृत्य, बाजागाजा, झाँकी तथा रथयात्राले काठमाडौंको मौलिक संस्कृति र ऐतिहासिक सम्पदालाई उजागर गर्ने गर्छ।
हनुमानढोका दरबार क्षेत्र, वसन्तपुर तथा आसपासका ऐतिहासिक बस्तीहरूमा जात्राका विभिन्न कार्यक्रम आयोजना हुने भएकाले यस अवधिमा स्थानीय क्षेत्रमा विशेष रौनक देखिन्छ। जात्रा हेर्न देशका विभिन्न स्थानबाट आउने सर्वसाधारणका साथै विदेशी पर्यटकको समेत आकर्षण रहने गरेको छ।
इन्द्रजात्राको अवसरमा काठमाडौं महानगरपालिका, स्थानीय जात्रा व्यवस्थापन समिति, सुरक्षा निकाय तथा सम्बन्धित समुदायले आवश्यक व्यवस्थापन गर्दै आएका छन्। जात्राका क्रममा हुने रथयात्रा तथा अन्य सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई व्यवस्थित बनाउन विभिन्न तहमा समन्वय गरिन्छ।
लिङ्गो ठड्याएर इन्द्रध्वजोत्थान गरिएसँगै सुरु भएको इन्द्रजात्रा विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधि पूरा गर्दै अघि बढ्नेछ। कुमारी, गणेश र भैरवको रथयात्रा, देवीदेवताका पूजा–आराधना, परम्परागत नाचगान तथा सांस्कृतिक झाँकी जात्राका मुख्य आकर्षण बन्नेछन्।
यसरी लिङ्गो ठड्याएर गरिएको इन्द्रध्वजोत्थानसँगै काठमाडौंको ऐतिहासिक इन्द्रजात्रा औपचारिक रूपमा सुरु भएको छ। धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, ऐतिहासिक सम्पदा र सामुदायिक सहभागिताको संयोजन रहेको इन्द्रजात्राले काठमाडौं उपत्यकाको मौलिक संस्कृति र परम्परालाई पुस्तौँदेखि निरन्तरता दिँदै आएको छ।
