काठमाडौं । धनकुटा नगरपालिकाको खाम्बेलामा कोदोका १० विभिन्न जातको कार्यमुखी अनुसन्धान सुरु गरिएको छ । स्थानीय किसान, जनप्रतिनिधि तथा कृषि क्षेत्रसँग सम्बन्धित विभिन्न निकायको सहभागितामा कोदोका विभिन्न जातको जातीय परीक्षण सञ्चालन गरिएको हो ।
अनुसन्धानअन्तर्गत पाँच वटा उन्नत जात ओख्ले, डल्ले, काभ्रे–१, काभ्रे–२ र सैलुङको परीक्षण भइरहेको छ । यस्तै केएलइ–१५८, केएलइ–१५९ र केएलइ–२३६ तथा धनकुटाका स्थानीय लुली र मुड्की गरी १० जातको परीक्षण सुरु गरिएको अन्तर्राष्ट्रिय एकीकृत पर्वतीय विकास केन्द्र (इसिमोड) का डा. कमल अर्यालले जानकारी दिए ।
यी जातलाई वैज्ञानिक विधिअनुसार यादृच्छिक पूर्ण ब्लक डिजाइन (आरसीबिडी) अर्थात् फरक–फरक लाइनमा विभाजन गरी ३० वटा साना क्षेत्रमा रोपण गरिएको छ । विभिन्न जातको उत्पादन क्षमता, स्थानीय वातावरणसँगको अनुकूलता तथा किसानका लागि उपयोगितालगायत पक्षको तुलनात्मक अध्ययन गर्ने उद्देश्यले परीक्षण सञ्चालन गरिएको हो ।
कुन जात बढी उत्पादनशील र उपयोगी हुन्छ भन्ने अध्ययन
जातीय परीक्षणमार्फत स्थानीय हावापानी र माटोमा कुन जात बढी उपयुक्त हुन्छ भन्ने पहिचान गरिनेछ । साथै विभिन्न जातको उत्पादन क्षमता, रोग तथा वातावरणीय अनुकूलता, खेती प्रविधि र किसानका लागि आर्थिक रूपमा कुन जात बढी लाभदायक हुन्छ भन्ने विषयमा समेत अध्ययन गरिनेछ ।
यस परीक्षणमा इसिमोड, स्थानीय समुदाय, धनकुटा नगरपालिका, कृषि ज्ञान केन्द्र धनकुटा तथा कृषि तथा वन विज्ञान विश्वविद्यालयअन्तर्गत प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापन कलेज पाख्रिबासबीच सहकार्य रहेको छ ।
नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्का वरिष्ठ वैज्ञानिक एवं कोदो विज्ञ डा. कृष्णहरि घिमिरेले अनुसन्धानका लागि प्राविधिक परामर्श प्रदान गरिरहेका छन् । उनको प्राविधिक सहयोगमा कोदोका विभिन्न जातको परीक्षण तथा अनुसन्धान अघि बढाइएको हो ।
इसिमोडका डा. कमल अर्यालले स्थानीयस्तरमै वैज्ञानिक अनुसन्धान सञ्चालन गरी किसानलाई प्रत्यक्ष सहभागी गराउँदा उपयुक्त जात र प्रविधि छनोट गर्न सहज हुने बताए ।
उनका अनुसार किसानको सहभागितामा गरिने यस्तो अनुसन्धानले स्थानीय आवश्यकता र वास्तविक खेती प्रणालीलाई समेत समेट्ने भएकाले अनुसन्धानबाट प्राप्त परिणाम व्यवहारिक रूपमा उपयोगी हुने अपेक्षा गरिएको छ । यसबाट कोदोको उत्पादन वृद्धि गर्नुका साथै खाद्य तथा पोषण सुरक्षामा समेत योगदान पुग्ने उनको भनाइ छ ।
किसानले एउटै स्थानमा विभिन्न जातको तुलना गर्न पाउने
जातीय परीक्षणबाट स्थानीय कृषकले नयाँ तथा सिफारिस गरिएका कोदोका विभिन्न जातलाई एउटै स्थानमा प्रत्यक्ष अवलोकन, तुलना र मूल्याङ्कन गर्ने अवसर पाउनेछन् ।
कुन जात स्थानीय हावापानी र माटोमा बढी उपयुक्त हुन्छ, कुन जातको उत्पादन क्षमता बढी छ, कुन जात खेती गर्न सहज छ तथा किसानका लागि कुन जात बढी लाभदायक हुन सक्छ भन्ने विषयमा अनुसन्धानबाट निष्कर्ष निकालिने इसिमोडले जनाएको छ ।
यसले किसानलाई परम्परागत रूपमा खेती गर्दै आएका स्थानीय जातसँगै नयाँ तथा उन्नत जातको विशेषता बुझ्न र आफ्नो आवश्यकता तथा स्थानीय वातावरणअनुसार उपयुक्त जात छनोट गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
उपयुक्त जातको प्रवर्द्धन र बजारीकरणमा नगरपालिकाको सहयोग
धनकुटा नगरपालिकाले अनुसन्धानबाट छनोट हुने उपयुक्त कोदोका जातको प्रवर्द्धन तथा बजारीकरणमा समेत सहयोग गर्ने जनाएको छ ।
नगरपालिकाले कोदो तथा अन्य रैथाने बालीको उत्पादनसँगै प्रशोधन, मूल्य अभिवृद्धि र बजार व्यवस्थापनमा सहयोग गर्ने योजना बनाएको आर्थिक विकास अधिकृत विकास अधिकारीले जानकारी दिए ।
उनका अनुसार स्थानीयस्तरमा उत्पादित कोदो तथा कोदोबाट बनेका विभिन्न परिकार र प्रशोधित वस्तुलाई बजारसँग जोड्न सके किसानको आम्दानी बढाउन सकिनेछ ।
कोदो नेपालको महत्वपूर्ण रैथाने बाली भए पनि पछिल्लो समय खेतीयोग्य जमिनको उपयोगमा आएको परिवर्तन, श्रम अभाव तथा बजारको सीमितताका कारण यसको उत्पादन तथा खेती क्षेत्र प्रभावित हुँदै आएको छ । यस्तो अवस्थामा स्थानीयस्तरमै विभिन्न जातको वैज्ञानिक परीक्षण गरी उत्पादनशील र बजारको दृष्टिले उपयोगी जात पहिचान गर्न सके कोदो खेतीलाई व्यावसायिक बनाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
धनकुटामा सुरु गरिएको यो अनुसन्धानबाट स्थानीय माटो र हावापानीका लागि उपयुक्त कोदोका जात पहिचान हुनुका साथै किसानको उत्पादन र आम्दानी वृद्धि तथा रैथाने बालीको संरक्षणमा समेत योगदान पुग्ने विश्वास गरिएको छ ।
