काठमाडौं । हिन्दु धर्ममा सन्तोषी मातालाई अत्यन्त श्रद्धा र भक्तिभावका साथ पूजिने देवीका रूपमा मानिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार सन्तोषी माता सन्तुष्टि, खुसी, शान्ति र वैभव प्रदान गर्ने देवीका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ। जनविश्वास अनुसार उहाँ भगवान् श्री गणेशकी छोरी मानिनुहुन्छ, यद्यपि यसबारे प्राचीन पुराणहरूमा स्पष्ट उल्लेख भने पाइँदैन।

मानिसको जीवनमा सन्तुष्टि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। यदि जीवनमा सन्तुष्टि नभएमा मानिस मानसिक र शारीरिक रूपमा कमजोर बन्न सक्छ। धार्मिक मान्यता अनुसार सन्तोषी माताको पूजा–आराधना गर्दा जीवनमा सन्तुष्टि प्राप्त हुने, मनमा शान्ति आउने र सुख–समृद्धि बढ्ने विश्वास गरिन्छ।

धार्मिक परम्पराअनुसार माता सन्तोषीको पूजा गर्दा धन, विवाह तथा सन्तान सुख प्राप्त हुने विश्वास छ। सन्तोषी माताको आरती तथा भजनले मनलाई शान्त बनाउने र मानसिक सन्तुलन कायम राख्न सहयोग गर्ने विश्वास भक्तजनहरूमा रहेको पाइन्छ।

शुक्रबार व्रत बस्ने प्रचलन

धार्मिक परम्पराअनुसार शुक्रबार विशेष रूपमा सन्तोषी माताको व्रत बस्ने चलन रहेको छ। यस दिन भगवान् शुक्रसँगै सन्तोषी माता तथा वैभवलक्ष्मी देवीको पूजा गर्ने परम्परा पनि रहिआएको छ। शुक्रबारको व्रत तीन प्रकारले बस्ने प्रचलन रहेको बताइन्छ र प्रत्येक व्रतको विधि फरक–फरक हुने मान्यता छ।

सन्तोषी माता व्रत विधि

सन्तोषी माताको व्रत बस्ने भक्तजनहरूले सूर्योदय हुनु अघि उठेर घर सफा गर्ने र स्नान गरी शुद्ध हुने परम्परा छ। त्यसपछि घरको पवित्र स्थानमा सन्तोषी माताको मूर्ति वा तस्बिर स्थापना गरिन्छ। पूजा सामग्रीसहित शुद्ध पानी एउटा ठूलो भाँडामा राखिन्छ र त्यस पानी भएको भाँडाभित्र गुड र चनाले भरिएको अर्को भाँडा राखिन्छ।

त्यसपछि विधिपूर्वक सन्तोषी माताको पूजा गरिन्छ। पूजा पश्चात् सन्तोषी माताको कथा सुन्ने, आरती गर्ने र गुड तथा चनाको प्रसाद भक्तजनहरूमा वितरण गर्ने परम्परा रहेको छ। अन्त्यमा ठूलो भाँडामा राखिएको जल घर वरिपरि छर्कने र बाँकी पानी तुलसीको बोटमा चढाउने चलन रहेको छ।

१६ शुक्रबार व्रतको विशेष महत्व

सन्तोषी माताको व्रत सामान्यतया लगातार १६ शुक्रबार बस्ने गरिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार १६ औं शुक्रबार विशेष पूजा गरी व्रत विसर्जन गरिन्छ। त्यस दिन पुनः विधिपूर्वक पूजा गरेर ८ जना बालबालिकालाई खीर–पुरी खुवाउने, दक्षिणा तथा केराको प्रसाद दिएर विदा गर्ने चलन छ।

विसर्जनपछि भोग लगाइएको प्रसाद आफैंले ग्रहण गर्ने परम्परा रहेको छ। भक्तजनहरूका अनुसार यसरी श्रद्धा र विधिपूर्वक व्रत बस्दा माता सन्तोषी प्रसन्न भई मनोकामना पूरा गर्ने विश्वास गरिन्छ।