काठमाडौं । राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष (एनटिएनसी)ले हाल तीन जिल्लाका विभिन्न क्षेत्रमा समस्याग्रस्त वन्यजन्तुको पहिचान, ट्रयाकिङ र नियन्त्रणका लागि व्यापक प्राविधिक टोली परिचालन गरेको छ। कोषका सदस्य सचिव डा. नरेश सुवेदीका अनुसार टोली बर्दियास्थित कार्यालयबाट खटिएको छ र हाल कर्णाली तथा लुम्बिनी प्रदेशमा सक्रिय रुपमा कार्यरत छ।
उद्धार टोली बर्दियाको बारबर्दिया र गुलरिया क्षेत्र, सल्यानको कालिमाटी र दैलेखको भैरवी गाउँपालिकामा केन्द्रित रहेको छ। टोली वन तथा वातावरण मन्त्रालय, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग र स्थानीय प्रशासनसँग पूर्ण समन्वयमा कार्य गर्दैछ। डा. सुवेदीले बताए अनुसार, समस्याग्रस्त वन्यजन्तुको निगरानी २४ सै घण्टा भइरहेको छ र आवश्यकतानुसार उद्धार वा नियन्त्रणका लागि तुरुन्त कदम चालिने व्यवस्था गरिएको छ।
सल्यानमा समस्याग्रस्त बाघलाई नियन्त्रणमा लिन तीन स्थानमा ‘बेट’ राखिएको छ। बर्दियामा चितुवाको नियन्त्रणका लागि उद्धार खोर तयार राखिएको छ भने दैलेखमा बँदेलको द्वन्द्व व्यवस्थापनका लागि टोली निरन्तर प्रयासरत छ। यस अभियानको सुरुवात हालैका घटनाहरूका कारण भएको हो, जब सल्यानमा बाघ र दैलेखमा बँदेलको आक्रमणबाट मानवीय क्षति र घाइते हुने घटनाहरू सार्वजनिक भएका थिए।
बारबर्दियामा चितुवाले स्थानीयको पशुचौपाया र व्यक्तिलाई लक्षित गर्दै आक्रमण गर्न थालेपछि वन मन्त्रालय र निकुञ्ज प्रशासनसँगको समन्वयमा एनटिएनसीले टोली खटाएको हो। विगत दुई महिनामा मात्र टोलीले टीकापुर र बलापुरबाट दुई वटा चितुवा उद्धार गर्न सफल भएको छ। त्यस्तै, एक समस्याग्रस्त बाघलाई नियन्त्रणमा लिइएको छ।
डा. सुवेदीका अनुसार टोलीको कार्यले वन्यजन्तु–मानव द्वन्द्व न्यूनीकरणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ। उद्धार टोलीले वन्यजन्तुको सुरक्षा, मानवीय क्षति न्यूनिकरण र स्थानीयवासीका लागि सुरक्षा सुनिश्चित गर्न नियमित निगरानी, ट्रयाकिङ र उद्धार कार्यलाई निरन्तरता दिनेछ।
कोषले वन्यजन्तु–मानव द्वन्द्व न्यूनिकरणका लागि प्रशिक्षण प्राप्त प्राविधिकहरु, विशेष उपकरण र उद्धार सामग्री प्रयोग गर्दै छ। टोलीमा डाक्टर, वन अधिकृत, संरक्षक र स्थानीय सहयोगीहरु संलग्न छन्, जसले समस्याग्रस्त वन्यजन्तु पहिचान, ट्रयाकिङ र नियन्त्रण प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउँछन्।
यो अभियानले स्थानीय समुदायमा जागरूकता फैलाउने काम पनि गरिरहेको छ। एनटिएनसीले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व घटाउने, वन्यजन्तुको प्राकृतिक आवास संरक्षण गर्ने र समुदायको सहभागिता बढाउने कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरिरहेको छ। यसका साथै स्थानीयवासीलाई जोखिमबाट बचाउने, सुरक्षित क्षेत्र निर्धारण गर्ने र आवश्यक परामर्श दिने काम टोलीले गर्दै आएको छ।
समितिको योजनाअनुसार भविष्यमा पनि जोखिमयुक्त क्षेत्रहरूमा नियमित निगरानी, प्राविधिक सहायता र उद्धार कार्य जारी राखिने छ। डा. सुवेदीले बताए अनुसार, वन्यजन्तु र मानवबीचको सहअस्तित्व कायम राख्न आवश्यक कानुनी, प्रशासनिक र प्राविधिक उपायहरू सुनिश्चित गरिनेछ।
यस अभियानले वन्यजन्तुको संरक्षण, मानव सुरक्षाको प्रत्याभूति र स्थानीय स्तरमा द्वन्द्व न्यूनीकरणमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ। एनटिएनसीले वन्यजन्तु व्यवस्थापनमा प्रभावकारी कार्य प्रणाली लागू गर्दै नेपालका जोखिमयुक्त क्षेत्रहरूमा वन्यजन्तुको जीवन र स्थानीयवासीको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न प्रतिबद्धता जनाएको छ।
यसरी, समस्याग्रस्त बाघ, चितुवा र बँदेलको नियन्त्रण तथा उद्धारका लागि एनटिएनसीले सञ्चालन गरेको व्यापक अभियानले वन्यजन्तु संरक्षण र स्थानीय सुरक्षा दुवैमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ। भविष्यमा यस अभियानलाई अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक उपकरण, प्रशिक्षण र समन्वयलाई थप सुदृढ गर्ने योजना पनि बनाइएको छ।
