काठमाडौं । काठमाडौँ उपत्यकामा वायु प्रदूषणको अवस्था आज पनि अस्वस्थ तहमा पुगेको छ। वातावरण विभागले सार्वजनिक गरेको ‘एयर क्वालिटी इन्डेक्स (एक्युआई)’ अनुसार मध्याह्नसम्म काठमाडौँ उपत्यकामा वायु प्रदूषण १९२ एक्युआई मापन गरिएको छ। यसअघि आइतबार १७५ र मङ्गलबार १९२ एक्युआईमा मापन गरिएको थियो। वातावरण विभागले चेतावनी दिँदै यस प्रदूषणको स्तरमा कमी नआएसम्म स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर हुने बताएका छन्।
विभागका महानिर्देशक ज्ञानराज सुवेदीका अनुसार लामो समयदेखि वर्षा नहुँदा र हावा नचल्दा उपत्यकामा प्रदूषक तत्वको सघनता बढेको हो। उनले भने, “उपत्यका कचौरा आकारको भएकाले हावा नचल्दा र वर्षा नहुँदा यहाँको प्रदूषण अन्यत्र जान सक्दैन। धुवाँधुलो हावामा तैरिएर बसिरहेको हुन्छ। साथै, उद्योग, कलकारखाना सञ्चालन र तीव्र गतिमा भइरहेका विकास निर्माण गतिविधिले पनि प्रदूषण बढाउन भूमिका खेलेका छन्। सीमापारबाट भित्रिने प्रदूषण पनि हावाको गुणस्तरमा असर पारेको छ।”
काठमाडौँ अहिले विश्वका सबैभन्दा प्रदूषित सहरमध्ये आठौँ स्थानमा रहेको छ। विश्वकै सबैभन्दा प्रदूषित सहरको रूपमा भारतको नयाँ दिल्ली सूचीकृत भएको छ, जहाँ वायु प्रदूषण २४७ एक्युआई मापन गरिएको छ।
विपद् व्यवस्थापन विशेषज्ञ डा. धर्मराज उप्रेतीका अनुसार वायु गुणस्तर वर्गीकरण यस प्रकार छ:
०–५० एक्युआई: राम्रो (हरियो संकेत)
५१–१०० एक्युआई: सचेत रहनुपर्ने (पहेंलो संकेत)
१०१–१५० एक्युआई: अस्वस्थ (विशेषगरी श्वासप्रश्वास र मुटुरोगी बिरामीलाई असर)
१५१–२०० एक्युआई: सबैका लागि अस्वस्थ
२०१–३०० एक्युआई: धेरै अस्वस्थ
३०० भन्दा माथि: अत्यन्तै खतरनाक
काठमाडौँ उपत्यकाका लागि वायु गुणस्तर व्यवस्थापन कार्य योजना, २०७६ अनुसार एक्युआई ३०० भन्दा बढी पुगेको अवस्था विपद् मानिन्छ। यस विपद् न्यूनीकरणका लागि फोहर जलाउने काम रोक्ने, सडक सफाइका लागि ब्रुमर र भ्याकुमको प्रयोग बढाउने, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र बिरामीलाई विशेष सावधानी अपनाउन सार्वजनिक सूचना जारी गर्ने व्यवस्था कार्य योजनामा उल्लेख गरिएको छ।
राष्ट्रिय वातावरण नीति, २०७६ अनुसार वायु प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि जल, वायु, माटो, ध्वनि, विद्युत्, चुम्बकीय तरङ्ग, रेडियोधर्मी विकिरण र जोखिमपूर्ण रासायनिक प्रदूषण रोकथामसम्बन्धी राष्ट्रिय मापदण्ड तयार गरी कार्यान्वयन गर्नुपर्ने सरकारी रणनीति रहेको छ। प्रमुख सहर, औद्योगिक क्षेत्र र प्रदूषण जोखिमयुक्त स्थानमा गुणस्तर मापन केन्द्र स्थापना गरी वायु, जल र ध्वनि गुणस्तरको नक्साङ्कन गरिने व्यवस्था गरिएको छ।
नेपालमा वायु प्रदूषणका मुख्य स्रोतहरूमा औद्योगिक धुवाँ, यातायातको धुलो, निर्माण क्षेत्रको धुवाँ, जलाइएको फोहर तथा सीमापारबाट भित्रिने प्रदूषण उल्लेखनीय छन्। यसले विशेषगरी श्वासप्रश्वास, मुटु तथा रगतसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्यामा वृद्धि गरेको छ। प्रदूषणको लगातार उच्च स्तरले बालबालिका, वृद्ध नागरिक, गर्भवती महिला र पूर्वअवस्थामा रहेका बिरामीलाई बढी जोखिममा राखेको छ।
वायु प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि नागरिक समुदायको सहभागितालाई पनि आवश्यक देखिन्छ। घरायसी इन्धनको प्रयोग घटाउने, सार्वजनिक यातायात र इलेक्ट्रिक वाहन प्रवर्द्धन गर्ने, वृक्षारोपण र हरित क्षेत्र विस्तार गर्ने जस्ता उपायले दीर्घकालीन रूपमा प्रदूषण नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
वातावरणविद् र स्वास्थ्य विज्ञहरूले चेतावनी दिँदै भनेका छन् कि प्रदूषण कम नहुन्जेल नागरिकहरूले घरभित्र मास्क लगाउने, धुलोबाट बच्ने र बाहिर लामो समय नबाहिर बस्ने जस्ता सावधानी अपनाउन आवश्यक छ। साथै, सम्बन्धित निकायले औद्योगिक धुवाँ नियन्त्रण, निर्माण कार्यको निगरानी, प्रदूषणयुक्त यातायात व्यवस्थापन र हरित क्षेत्र विस्तारमा तत्काल ध्यान दिनुपर्ने बताएका छन्।
वर्तमान परिस्थितिले देखाएको छ कि काठमाडौँ उपत्यकामा प्रदूषण नियन्त्रणमा दीर्घकालीन नीति, दिगो विकास र जनचेतना अभिवृद्धि अपरिहार्य छ। प्रदूषण न्यूनीकरणका लागि सरकार, उद्योग, नागरिक समाज र आम जनताको साझा प्रयास आवश्यक रहेको वातावरणविद्हरूले औँल्याएका छन्।
यसै क्रममा, वातावरण मन्त्रालयले आगामी वर्षसम्म वायु गुणस्तर सुधारका लागि विशेष अभियान सञ्चालन गर्ने र सार्वजनिक सूचना प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउने तयारी गरिरहेको छ। काठमाडौँ उपत्यकामा वायु प्रदूषण अस्वस्थ स्तरमा रहेको वर्तमान अवस्थामा दिगो उपाय अपनाउनु आवश्यक रहेको विज्ञहरूले जोड दिएका छन्।
