तेहरान । हर्मुज जलमार्ग पुनः सञ्चालन गर्ने विषयमा अमेरिका र इरानबीचको कूटनीतिक प्रयास जारी रहेका बेला इरानले मध्यपूर्वमा रहेका अमेरिकी पूर्वाधारमाथि आक्रमण हुन सक्ने चेतावनी दिएको छ। तेहरानले आफ्नो सुरक्षा सुनिश्चित नभए क्षेत्रका अमेरिकी पूर्वाधारहरू सुरक्षित नरहने चेतावनी दिँदै वार्तामा दबाब बढाएको हो।
इरानका मुख्य वार्ताकार मोहम्मद बागेर गालिबाफले इरानको सुरक्षा सुनिश्चित नगरिए मध्यपूर्वमा रहेका कुनै पनि अमेरिकी पूर्वाधार सुरक्षित नरहने बताएका छन्। उनका अनुसार इरानले तेल निर्यात गर्न नपाउने अवस्था सिर्जना भए क्षेत्रका अन्य मुलुकलाई पनि सहज रूपमा तेल बिक्री गर्न नदिने अवस्था आउन सक्नेछ।
हर्मुज जलमार्गसम्बन्धी विवाद अहिले अमेरिका–इरानबीचको कूटनीतिक तथा सुरक्षा वार्ताको प्रमुख विषय बनेको छ। विश्वको ऊर्जा आपूर्तिका लागि महत्वपूर्ण मानिने यो जलमार्गमा लामो समयदेखि आवागमन प्रभावित हुँदा क्षेत्रीय व्यापार तथा तेल आपूर्तिमा समेत असर परेको छ।
ट्रम्पले इरानी प्रस्ताव अस्वीकार गरिसके
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सेप्टेम्बर २६ मा इरानले अघि सारेको हर्मुज जलमार्ग पुनः खोल्ने प्रस्ताव सार्वजनिक रूपमा अस्वीकार गरेका थिए। इरानले प्रस्तावमार्फत सात दिनभित्र जलमार्ग पुनः सञ्चालन गर्ने र त्यसपछि वार्ता अघि बढाउने योजना प्रस्तुत गरेको थियो।
तर इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीका अनुसार ट्रम्पको सार्वजनिक प्रतिक्रियाबारे तेहरानले जानकारी पाए पनि मध्यस्थकर्तामार्फत अमेरिकाको औपचारिक अन्तिम जवाफ अझै प्राप्त नभएको थियो। उनले अन्तिम प्रतिक्रिया आएपछि मात्र इरानले त्यसअनुसार निर्णय गर्ने बताएका छन्।
इरानले हर्मुज जलमार्ग खोल्नका लागि विभिन्न सर्त अघि सारेको छ। तीमध्ये मध्यपूर्वमा सात दिने युद्धविराम, विदेशमा रोक्का रहेका इरानी सम्पत्ति फुकुवा, तेल निर्यातमाथिका प्रतिबन्ध हटाउने तथा इरानी बन्दरगाहमाथिको अमेरिकी नौसैनिक नाकाबन्दी अन्त्य गर्नुपर्ने माग प्रमुख छन्।
कतारको मध्यस्थता जारी
अमेरिका र इरानबीच प्रत्यक्ष संवादमा कठिनाइ कायम रहे पनि कतारले मध्यस्थकर्ताको भूमिका निर्वाह गर्दै दुवै पक्षबीच प्रस्ताव तथा सन्देश आदानप्रदान गरिरहेको जनाएको छ।
कतारका परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रवक्ता माजेद अल अन्सारीका अनुसार दुवै पक्षबीच विभिन्न चरणमा बैठक तथा सन्देश आदानप्रदान भएका छन्। मध्यस्थकर्ताहरूको प्रयास साझा आधार खोज्दै तनाव कम गर्ने दिशामा केन्द्रित रहेको उनको भनाइ छ।
कतारी मध्यस्थताका क्रममा हर्मुज जलमार्गको सञ्चालनसँगै व्यापक युद्धविराम, आर्थिक प्रतिबन्ध, इरानी सम्पत्ति तथा क्षेत्रीय सुरक्षा सम्बन्धी विषयहरूमा समेत छलफल भइरहेको छ। पछिल्ला वार्तामा दुवै पक्षका माग र प्राथमिकताबीचको दूरी कम गर्ने प्रयास भइरहेको बताइएको छ।
इरानको दाबी–हर्मुज अझै पूर्ण रूपमा खुलेको छैन
यसैबीच, इरानको रिभोलुसनरी गार्डले हर्मुज जलमार्ग पूर्ण रूपमा खुला रहेको अमेरिकी दाबी अस्वीकार गरेको छ।
रिभोलुसनरी गार्डका प्रवक्ता हुसेन मोहेबीले केही जहाजले गोप्य रूपमा तेल ढुवानी गरिरहेको भए त्यसलाई जलमार्ग पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएको प्रमाण मान्न नसकिने बताएका छन्। उनका अनुसार सामान्य अवस्थामा जस्तै ठूलो संख्यामा जहाज नियमित रूपमा आवतजावत गर्न र ठूलो परिमाणमा तेल तथा पेट्रोलियम पदार्थ ढुवानी हुन सके मात्र जलमार्ग पूर्ण रूपमा खुलेको मान्न सकिन्छ।
हर्मुज जलमार्ग विश्वको प्रमुख ऊर्जा व्यापार मार्गमध्ये एक भएकाले यसको सञ्चालनमा आउने अवरोधले खाडी क्षेत्रका तेल उत्पादक मुलुक तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गरेको छ। हालको संकटका कारण तेल आपूर्ति र ढुवानीबारे अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत अनिश्चितता कायम छ।
छिमेकी मुलुकलाई युद्धबाट टाढा राख्ने प्रयास
हर्मुज जलमार्गसम्बन्धी विवादले इरानका छिमेकी खाडी मुलुकहरूलाई समेत प्रभावित गरिरहेको छ। कतारले इरानी पक्षसँग छिमेकी मुलुकलाई द्वन्द्वबाट टाढा राख्ने तथा गैरआक्रामकताको स्पष्ट प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुपर्ने विषयमा जोड दिएको जनाएको छ।
क्षेत्रीय मध्यस्थकर्ताहरूले अमेरिका र इरानबीचको तनाव थप बढ्न नदिन तथा वार्तालाई निरन्तरता दिन प्रयास गरिरहेका छन्। तर हर्मुज जलमार्गको सञ्चालन, प्रतिबन्ध हटाउने विषय, इरानी सुरक्षा माग तथा व्यापक क्षेत्रीय सुरक्षा प्रश्नमा दुवै पक्षबीच मतभेद कायम रहेकाले तत्काल सहमति बन्ने अवस्था स्पष्ट भइसकेको छैन।
अमेरिकी पक्षले इरानको प्रस्ताव अस्वीकार गरेको सार्वजनिक घोषणा गरिसकेको भए पनि मध्यस्थकर्तामार्फत सम्पर्क र वार्ताका प्रयास भने जारी छन्। यसले कूटनीतिक संवादको सम्भावना पूर्ण रूपमा समाप्त नभएको देखाएको छ। अबको प्रक्रिया अमेरिकी र इरानी पक्षबीचका बाँकी मतभेद, हर्मुज जलमार्गको सञ्चालन तथा प्रतिबन्ध र सुरक्षा सम्बन्धी सर्तमा हुने सहमतिमा निर्भर रहनेछ।
