काठमाडौं । काठमाडौंको टेबहालस्थित सङ्कटा मन्दिर परिसरमा परम्परागत रूपमा मनाइँदै आएको बसुन्धरा व्रत तथा पूजा सम्पन्न भएको छ । लुमधी भद्रकाली महिला समूह (निशा पुचः)को आयोजनामा मंगलबार आश्विन कृष्ण तृतीयाका अवसरमा बसुन्धरा देवीको विशेष पूजा तथा आराधना गरिएको हो ।
सुस्वास्थ्य, सुख, शान्ति तथा पारिवारिक समृद्धिको कामनासहित प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण तृतीयाका दिन बसुन्धरा देवीको व्रत तथा पूजा गर्ने परम्परा रहेको सबलबहालका सिद्धिमुनि बज्राचार्यले जानकारी दिए ।
उनका अनुसार बसुन्धरा व्रत काठमाडौंका विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलमा विशेष विधिपूर्वक मनाउने गरिन्छ । बसुन्धरा देवीको पूजा बसुन्धरा क्षेत्र, स्वयम्भू र टेबहालस्थित सङ्कटा मन्दिर परिसरमा समेत सामूहिक रूपमा गर्ने परम्परा रहेको छ । व्रतका क्रममा व्रतालुले बसुन्धरा देवीको विशेष आराधना गर्दै सुख, शान्ति, समृद्धि र सुस्वास्थ्यको कामना गर्ने गर्छन् ।
११३ जना व्रतालुले गरे पूजा
टेबहालस्थित सङ्कटा मन्दिर परिसरमा मंगलबार ११३ जना व्रतालु सहभागी भएर बसुन्धरा देवीको पूजा तथा आराधना गरेको लुमधी भद्रकाली मन्दिरका पुजारी गणेशबहादुर महर्जनले जानकारी दिए ।
उनका अनुसार बसुन्धरा व्रत धार्मिक आस्थासँगै नेवार समुदायको मौलिक सांस्कृतिक परम्परासँग पनि जोडिएको छ । देश तथा परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम होस् भन्ने कामनाका साथ श्रद्धालु महिलाहरूले विशेष रूपमा व्रत बस्ने तथा पूजा गर्ने गरेका छन् ।
व्रतका अवसरमा धार्मिक विधिअनुसार बसुन्धरा देवीको पूजा, आराधना तथा व्रतकथा श्रवण गर्ने गरिन्छ । परिवारको कल्याण, रोगव्याधिबाट मुक्ति तथा सुख–शान्तिको कामनाका लागि श्रद्धालुहरू सहभागी हुने गरेको आयोजकहरूले बताएका छन् ।
अनावृष्टिसँग जोडिएको धार्मिक किंवदन्ती
बसुन्धरा व्रतसँग प्राचीन समयदेखिको एउटा धार्मिक किंवदन्तीसमेत जोडिएको छ । किंवदन्तीअनुसार प्राचीनकालमा सुदर्शन नामका राजा थिए । उनका दुई श्रीमती थिए । राजाकी कान्छी श्रीमतीको खराब भावना रहेको र राजा पनि उनको प्रभावमा परेर भोगविलासमा केन्द्रित भएपछि राज्यमा अनावृष्टि भएको कथामा उल्लेख छ ।
लामो समयसम्म वर्षा नभएपछि राज्यमा खाद्यान्नको अभाव हुन थाल्यो । पानी नपरेका कारण खेतीपाती प्रभावित हुनुका साथै जनतामा हाहाकार मच्चिएको किंवदन्तीमा उल्लेख गरिएको छ ।
त्यसपछि राजाकी जेठी रानीले बसुन्धरा देवीको व्रत बसी विधिपूर्वक पूजा तथा आराधना गरेको विश्वास गरिन्छ । जेठी रानीले बसुन्धरा देवीको श्रद्धापूर्वक पूजा गरेपछि वर्षा भएको र राज्यमा पुनः सुख–समृद्धि फर्किएको धार्मिक मान्यता रहेको छ ।
यही किंवदन्तीसँग जोडेर आश्विन कृष्ण तृतीयाका दिन बसुन्धरा देवीको व्रत बस्ने, पूजा तथा आराधना गर्ने र व्रतकथा सुन्ने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ ।
चतुर्थीमा स्नान गरेपछि व्रत पूरा हुने मान्यता
बसुन्धरा व्रतको धार्मिक विधिअनुसार आश्विन कृष्ण तृतीयाका दिन व्रत बसेर बसुन्धरा देवीको पूजा तथा आराधना गरिन्छ । त्यसपछि चतुर्थीका दिन बिहान स्नान गरेपछि व्रत विधि पूरा हुने परम्परा रहेको छ ।
विशेषगरी सुन्धारामा गएर स्नान गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा रहेको पुजारी महर्जनले बताए । तर पछिल्लो समय सुन्धारामा पानी आउन छाडेपछि व्रतालुहरूलाई परम्परा कायम राख्न कठिनाइ भएको उनले बताए ।
उनका अनुसार अहिले व्रतालुहरूले बाल्टीमा पानी लगेर सुन्धारामा स्नान गर्ने अवस्था आएको छ । पानीको प्राकृतिक स्रोत तथा ऐतिहासिक संरचनासँग जोडिएको यस्तो धार्मिक परम्परालाई निरन्तरता दिन सम्बन्धित निकायले ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता रहेको स्थानीयको भनाइ छ ।
धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको पर्व
बसुन्धरा व्रत केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई काठमाडौं उपत्यकाको मौलिक सांस्कृतिक परम्परा र सामुदायिक जीवनसँग जोडिएको पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ । पुस्तौंदेखि चलिआएको यो परम्परामा व्रतालुहरू सामूहिक रूपमा सहभागी हुने, पूजा गर्ने, व्रतकथा सुन्ने तथा परिवार र समाजको सुख–शान्तिको कामना गर्ने गर्छन् ।
यस वर्ष पनि टेबहालस्थित सङ्कटा मन्दिर परिसरमा व्रतालुहरूको सहभागितामा धार्मिक विधिपूर्वक पूजा सम्पन्न भएको हो । आयोजक तथा पुजारीका अनुसार यस्ता परम्पराले काठमाडौं उपत्यकाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदालाई जीवन्त राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन् ।
बसुन्धरा देवीप्रतिको आस्था, व्रतकथा र परम्परासँग जोडिएको यो पूजा हरेक वर्ष आश्विन कृष्ण तृतीयाका दिन मनाइँदै आएको छ ।
