चितवन । चितवनको भरतपुर महानगरपालिका–१५ स्थित रामपुर क्षेत्रमा विद्युत् ट्रान्सफर्मरमा टाँसिएको अवस्थामा करिब १० महिनाको पोथी चितुवा मृत फेला परेको छ । शनिबार गरिएको पोस्टमार्टमबाट चितुवाको मृत्यु करेन्ट लागेर भएको पुष्टि भएको हो ।
डिभिजन वन कार्यालय चितवनका सूचना अधिकारी देवीप्रसाद पौडेलका अनुसार कृषि तथा वनविज्ञान विश्वविद्यालयअन्तर्गतको रामपुर क्षेत्र नजिकै रहेको विद्युत् ट्रान्सफर्मरमा चितुवा मृत अवस्थामा फेला परेको थियो । घटनाबारे जानकारी पाएपछि वन कार्यालय तथा वन्यजन्तु संरक्षणमा संलग्न प्राविधिक टोलीले आवश्यक अध्ययन तथा परीक्षणका लागि चितुवाको शव परीक्षण गरेको थियो ।
राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषअन्तर्गतको जैविक विविधता संरक्षण केन्द्र, सौराहाका पशु चिकित्सक तथा प्राविधिकको टोलीले चितुवाको शवको अध्ययनसहित पोस्टमार्टम गरेको थियो । केन्द्रका पशु चिकित्सक डा. अमिर सडौलाका अनुसार पोस्टमार्टमबाट चितुवाको मृत्यु विद्युत्को करेन्ट लागेका कारण भएको पुष्टि भएको हो ।
रामपुर क्षेत्रमा केही समयदेखि चितुवाको चहलपहल
रामपुर तथा आसपासका बस्ती क्षेत्रमा पछिल्लो समय चितुवाको चहलपहल बढ्दै आएको थियो । विशेषगरी गत असारदेखि भरतपुर महानगरपालिका–१५ तथा आसपासका क्षेत्रमा चितुवा देखिन थालेपछि स्थानीयवासीमा त्राससमेत बढेको थियो ।
कृषि तथा वनविज्ञान विश्वविद्यालय आसपासका झाडी, वन क्षेत्र तथा पोल्ट्री फार्म वरपर चितुवा देखिन थालेपछि डिभिजन वन कार्यालयले नियन्त्रण तथा निगरानीका लागि सक्रियता बढाएको थियो । बस्ती नजिकै वन्यजन्तुको गतिविधि बढेपछि स्थानीयस्तरमा सम्भावित जोखिम न्यूनीकरण गर्न वन कार्यालय र संरक्षणकर्मीले विभिन्न उपाय अपनाउँदै आएका थिए ।
वन कार्यालयका सूचना अधिकारी पौडेलका अनुसार चितुवाको गतिविधि पत्ता लगाउन दिउँसो ड्रोनमार्फत निगरानी गर्ने, विभिन्न स्थानमा सिसी क्यामेरा जडान गर्ने तथा खोर र खुट्टा ट्रयाप प्रयोग गर्ने काम गरिएको थियो ।
दुई बच्चामध्ये एउटा नियन्त्रणमा
रामपुर क्षेत्रमा माउ चितुवासहित दुईवटा बच्चा देखिएको अवस्थामा वन कार्यालय तथा राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषअन्तर्गतको जैविक विविधता संरक्षण केन्द्रको पहलमा एउटा बच्चा नियन्त्रणमा लिइएको थियो ।
उक्त बच्चा रामपुर नजिकैको झाडीबाट नियन्त्रणमा लिएर संरक्षण केन्द्रमा राखिएको छ । तर माउ चितुवा भने अर्को बच्चासहित बस्ती आसपासका क्षेत्रमा देखिँदै आएको बताइएको छ ।
यसै क्रममा ट्रान्सफर्मरमा मृत फेला परेको चितुवा पनि सोही समूहको बच्चा हुनसक्ने सम्भावना रहेको डा. सडौलाले बताएका छन् । पोस्टमार्टमबाट उमेर करिब १० महिना रहेको र पोथी रहेको खुलेको छ ।
मानव बस्ती नजिक वन्यजन्तुको गतिविधि चुनौती
चितवन वन्यजन्तु तथा जैविक विविधताका दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्र मानिन्छ । वन क्षेत्र तथा मानव बस्तीबीचको दूरी कम हुँदै जाँदा वन्यजन्तुहरू बस्ती आसपास देखिने क्रमसमेत बढ्ने गरेको छ । रामपुर क्षेत्रमा पछिल्लो समय चितुवाको गतिविधि बढ्नुले मानव–वन्यजन्तु सहअस्तित्व तथा सम्भावित जोखिम व्यवस्थापनको विषयलाई समेत सतहमा ल्याएको छ ।
विशेषगरी बस्ती, कृषि क्षेत्र तथा पोल्ट्री फार्म आसपास चितुवा देखिएपछि स्थानीयवासीमा डर पैदा हुने गरेको छ । वन कार्यालयले चितुवाको गतिविधि निगरानी गर्न विभिन्न प्रविधि तथा नियन्त्रणका उपाय प्रयोग गर्दै आएको जनाएको छ ।
ट्रान्सफर्मर तथा विद्युत् संरचनाबाट वन्यजन्तुको सुरक्षाको प्रश्न
यस घटनाले मानव बस्ती तथा कृषि क्षेत्रमा रहेका विद्युत् संरचनाबाट वन्यजन्तुको सुरक्षासम्बन्धी विषय पनि उठाएको छ । विद्युत् ट्रान्सफर्मर तथा अन्य संरचनामा वन्यजन्तु पुग्दा दुर्घटना हुने सम्भावना रहने भएकाले जोखिमयुक्त स्थान पहिचान गरी आवश्यक सुरक्षा तथा निगरानीका उपाय अपनाउनुपर्ने देखिएको छ ।
रामपुर क्षेत्रमा चितुवाको गतिविधि निरन्तर देखिँदै आएको अवस्थामा वन कार्यालय, संरक्षणकर्मी, स्थानीय समुदाय तथा सम्बन्धित निकायबीच समन्वय गरेर निगरानीलाई प्रभावकारी बनाउने आवश्यकता देखिएको छ ।
चितुवाको मृत्यु करेन्ट लागेर भएको पोस्टमार्टमबाट पुष्टि भएसँगै वन कार्यालय तथा संरक्षणकर्मीले घटनाको अवस्थाबारे थप अध्ययन गरिरहेका छन् । मृत चितुवा यसअघि बस्ती आसपास देखिँदै आएको माउ चितुवासहितको समूहकै सदस्य हो वा होइन भन्ने विषयमा पनि थप पहिचान तथा अध्ययन आवश्यक रहेको बताइएको छ ।
