काठमाडौं । वैदिक सनातन हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण धार्मिक अनुष्ठान ‘सोह्र श्राद्ध’ अर्थात् पितृ पक्ष आजदेखि विधिवत् रूपमा सुरु भएको छ। आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि औँसीसम्म चल्ने यस अवधिमा दिवंगत पितृहरूको सम्झना गर्दै विभिन्न धार्मिक विधि तथा संस्कार पूरा गर्ने गरिन्छ।

सोह्र श्राद्धका क्रममा आफ्ना दिवंगत पूर्वजहरूको सम्झनामा तर्पण, पिण्डदान, सिदादान तथा अन्य श्राद्ध कर्म गरिन्छ। धार्मिक परम्पराअनुसार पितृप्रति श्रद्धा, सम्मान तथा कृतज्ञता व्यक्त गर्ने उद्देश्यले यी कर्म गरिँदै आएका छन्।

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार पितृ पक्षका बेला दिवंगत पितृहरू आफ्ना सन्तानले अर्पण गर्ने पिण्ड, जल तथा अन्य सामग्रीको आशामा मृत्युलोकमा आउने विश्वास गरिन्छ। त्यसैले यस अवधिमा पितृको सम्झना गर्दै श्रद्धापूर्वक श्राद्ध कर्म गर्नु धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ।

नेपाली समाजमा दशैँ, दीपावली, छठलगायत ठूला चाडपर्व सुरु हुनुअघि पितृलाई सम्झने, उनीहरूप्रति श्रद्धा अर्पण गर्ने र पितृ कर्म पूरा गर्ने परम्परा रहेको छ। विशेषगरी मिथिला संस्कृतिमा पितृ पक्षको विशेष महत्व रहेको पाइन्छ।

पहिलो दिन अगस्त्य तर्पण गर्ने परम्परा

सोह्र श्राद्धको पहिलो दिन विशेष धार्मिक विधिका साथ अगस्त्य तर्पण गर्ने परम्परा रहेको छ। यस क्रममा कुश, तिल, जौ तथा द्रव्यलगायत सामग्री प्रयोग गरी ऋषिमुनि तथा पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गरिन्छ।

त्यसपछि दिवंगत पूर्वजहरूको मृत्यु भएको तिथिअनुसार क्रमशः श्राद्ध कर्म सम्पन्न गरिन्छ। आफ्नो परिवारमा दिवंगत भएका व्यक्तिको मृत्यु तिथि थाहा भएको अवस्थामा सोही तिथिमा श्राद्ध गर्ने धार्मिक परम्परा रहिआएको छ।

श्राद्ध कर्मका क्रममा पिण्डदान, तर्पण तथा सिदादानलगायतका विधि पूरा गरिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार श्रद्धापूर्वक गरिने यस्ता कर्मबाट दिवंगत पितृको आत्माले शान्ति प्राप्त गर्ने र सन्तान पितृ ऋणबाट मुक्त हुने मान्यता छ।

पवित्र जलाशयमा श्रद्धालुको भीड

सोह्र श्राद्ध सुरु भएसँगै देशका विभिन्न धार्मिक तथा पवित्र स्थलमा श्रद्धालुको चहलपहल बढेको छ। विशेषगरी नदी, तीर्थस्थल तथा ऐतिहासिक पोखरीहरूमा पुगेर तर्पण तथा पिण्डदान गर्नेहरूको संख्या उल्लेख्य हुने गर्छ।

जनकपुरधामको ऐतिहासिक गंगासागर पोखरी सोह्र श्राद्धका अवसरमा तर्पण तथा पितृ कर्म गर्ने प्रमुख धार्मिक स्थलमध्ये एक हो। पितृ पक्ष सुरु भएसँगै गंगासागरलगायत जनकपुरधामका विभिन्न धार्मिक स्थलमा श्रद्धालुहरूको आगमन बढ्ने गरेको छ।

त्यस्तै काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न स्थानमा रहेका नदी, कुण्ड, पोखरी तथा तीर्थस्थलमा समेत पितृको सम्झनामा धार्मिक कर्म गर्ने परम्परा रहेको छ।

पितृको आशीर्वाद प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास

हिन्दू धर्मशास्त्रमा पितृहरूको सम्मान र सम्झनामा गरिने श्राद्ध तथा तर्पणलाई महत्वपूर्ण धार्मिक कर्मका रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ। धार्मिक जनविश्वासअनुसार श्रद्धापूर्वक पितृ कर्म सम्पन्न गर्दा पितृहरूको आशीर्वाद प्राप्त हुने तथा परिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम हुने विश्वास गरिन्छ।

त्यसैगरी जीवनमा आइपर्ने विभिन्न बाधा तथा अड्चन हट्ने जनविश्वाससमेत रहेको छ। यही धार्मिक आस्थाका कारण सोह्र श्राद्धका समयमा परिवार तथा आफन्तहरू एकत्रित भएर पितृको सम्झना गर्ने गरेका छन्।

पण्डितहरूका अनुसार पितृ पक्षमा वैदिक परम्परा तथा शास्त्रीय विधिअनुसार श्राद्ध कर्म सम्पन्न गर्नु महत्वपूर्ण मानिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नु सन्तानको कर्तव्यका रूपमा लिइन्छ।

श्रद्धा र कृतज्ञता प्रकट गर्ने पर्व

सोह्र श्राद्ध केवल धार्मिक कर्मकाण्डमा सीमित नभई दिवंगत पूर्वजप्रति सम्झना, श्रद्धा र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा समेत लिइन्छ। परिवारका दिवंगत सदस्यहरूको योगदान सम्झँदै उनीहरूको आत्माको शान्तिको कामना गर्ने गरिन्छ।

पितृ पक्ष समाप्त भएपछि नेपाली हिन्दू समाजमा दशैँलगायतका ठूला चाडपर्वको माहोल थप उत्सवमय बन्ने गर्दछ। त्यसैले दशैँअघि पितृको सम्झना गर्दै श्राद्ध कर्म सम्पन्न गर्ने परम्पराले नेपाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा विशेष स्थान राख्दै आएको छ।

सोह्र श्राद्धका विभिन्न दिनमा देशभरका धार्मिक स्थलमा श्रद्धालुको सहभागिता रहने भएकाले तीर्थस्थल तथा जलाशयहरूमा धार्मिक गतिविधि बढ्ने गर्दछ। पितृ पक्षभरि श्रद्धालुहरूले आफ्नो पारिवारिक परम्परा र धार्मिक विधिअनुसार तर्पण, पिण्डदान तथा अन्य श्राद्ध कर्म गर्दै पितृप्रति श्रद्धा अर्पण गर्नेछन्।