काठमाडौं । काठमाडौंका प्राचीन इँटाले बनेका गल्लीहरूमा जब धीमे बाजाको ‘घिं तां तां घिं’ तालले गति लिन थाल्यो, तब वरपरको वातावरण एकाएक जात्रामय बन्यो । केही क्षणमै हजारौँको भीडबाट एउटै आवाज गुञ्जियो– ‘लाखे आयो, लाखे आयो ।’
रातो कपाल फिँजाएर, आँखा तरेर र हातमा रङ्गीबिरङ्गी पखेटा फैलाउँदै माजिपा लाखे आजु अगाडि बढ्दा काठमाडौंका ऐतिहासिक सडकमा छुट्टै रोमाञ्च पैदा भयो । लाखेको नृत्यसँगै बाजागाजाको आवाज, दर्शकको ताली र बालबालिकाको उत्साहले काठमाडौंको पुरानो बस्तीलाई सांस्कृतिक उत्सवमा परिणत गर्यो ।
लाखेसँगै किलागल क्षेत्रबाट घण्टा बजाउँदै निस्किएको सेतो ऐरावत हात्तीको प्रतीक पुलुकिसी र सेतो फेटा बाँधेर लाखेलाई जिस्क्याउँदै अगाडि–पछाडि दौडिने झ्यालिन्चा ले जात्राको आकर्षण थप बढाए । किलागल, असन, जनबहाल हुँदै वसन्तपुर आसपासका क्षेत्रमा जात्राको रौनक छाएको थियो ।
राक्षस होइन, नगरका रक्षक हुन् लाखे
संसारका धेरै संस्कृतिमा दानव वा राक्षसलाई भय र विनाशको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ । तर नेवार संस्कृतिमा यसको अर्थ फरक छ । यहाँ दानवलाई समेत सम्मानपूर्वक ‘आजु’ अर्थात् हजुरबुबा वा कुलदेवताका रूपमा स्वीकार गर्ने परम्परा छ ।
माजिपा लाखे त्यही सांस्कृतिक मान्यताको महत्वपूर्ण प्रतीक हुन् । किंवदन्तीअनुसार परापूर्वकालमा काठमाडौंको मझिपट क्षेत्रमा बाक्लो जंगल थियो । त्यही जंगलमा एक नरभक्षी लाखे बस्ने गर्दथे । एकदिन उनले मझिपटकी एक सुन्दर ज्यापू युवतीलाई देखेपछि प्रेममा परे ।
युवतीको प्रेम प्राप्त गर्न लाखेले आफ्नो भयानक रूप त्यागेर सामान्य मानिसको भेष धारण गरेको कथन छ । तर केही समयपछि शहरवासीले उनको वास्तविक परिचय थाहा पाए । त्यसपछि उनलाई पक्राउ गरी तत्कालीन राजा गुणकामदेवसमक्ष प्रस्तुत गरिएको किंवदन्तीमा उल्लेख छ ।
राजाले लाखेको प्रेम र निष्ठा बुझेपछि उनलाई एउटा शर्तमा जीवनदान दिएको मानिन्छ । त्यो शर्त थियो– नगरका मानिसलाई बाह्य शत्रु, रोगव्याधि तथा विभिन्न विपत्तिबाट रक्षा गर्नुपर्ने ।
लाखेले उक्त जिम्मेवारी स्वीकार गरेपछि उनी नगरका रक्षक बनेको विश्वास गरिन्छ । त्यसयता उनलाई ‘माजिपा लाखे’ अर्थात् मझिपटको लाखे र तान्त्रिक परम्परामा ‘शान्त भैरव’ का रूपमा प्रतिष्ठापित गरिएको मानिन्छ ।
त्यसैले आज पनि लाखेलाई केवल राक्षस वा भयको प्रतीकका रूपमा होइन, काठमाडौंका बासिन्दाका संरक्षक र अभिभावकका रूपमा श्रद्धा गर्ने परम्परा जीवित छ ।
झ्यालिन्चासँगको रमाइलो द्वन्द्व
लाखे जात्राको सबैभन्दा रोचक पक्षमध्ये एक हो– झ्यालिन्चा र लाखेबीचको सांकेतिक द्वन्द्व ।
सेतो कछाड, सेतो फेटा र घाँटीमा घण्टीको माला लगाएका साना बालक लाखेको अगाडि नाच्दै उनलाई जिस्क्याउँछन् । हातमा बकुल्लाको चारो अर्थात् भुटेको मकै वा चामल देखाउँदै झ्यालिन्चाले लाखेलाई चुनौती दिन्छन् ।
लाखे उनलाई समात्न झम्टिन्छन् । तर झ्यालिन्चा आफ्नो फुर्तिलो चालले लाखेको हातबाट उम्किन्छन् । लाखे र झ्यालिन्चाबीचको यो खेल हेर्न सडकका दुवैतर्फ ठूलो भीड जम्मा हुन्छ । लाखे झम्टिँदा दर्शकमा उत्साह बढ्छ भने झ्यालिन्चा उम्किँदा हाँसो र तालीले वातावरण गुञ्जिन्छ ।
संस्कृतिसम्बन्धी व्याख्यामा झ्यालिन्चालाई मानिसभित्रको बालसुलभ निर्दोषता, चञ्चलता र निर्भीकताको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ । भयानक शक्ति र क्रोधलाई समेत निष्कपट हाँसो, चतुरता र फुर्तिले सन्तुलित गर्न सकिन्छ भन्ने सांकेतिक सन्देश यस प्रस्तुतिमा देखिन्छ ।
पुलुकिसी : इन्द्रको खोजीमा काठमाडौंका गल्लीमा
इन्द्रजात्राको अर्को आकर्षक लोकनृत्य हो– पुलुकिसी । किलागल टोलबाट निस्कने सेतो हात्तीको यो स्वरूपले काठमाडौंको पुरानो सांस्कृतिक स्मृतिलाई जीवन्त बनाउँछ ।
नेपाल भाषामा ‘पुलु’ को अर्थ बाँसको कप्टेरो र ‘किसी’ को अर्थ हात्ती भन्ने बुझिन्छ । पुलुकिसीलाई स्वर्गका राजा देवराज इन्द्रको वाहन ऐरावत को प्रतीक मानिन्छ ।
पौराणिक कथाअनुसार पारिजात फूल लिन मत्र्यलोक आएका इन्द्रलाई काठमाडौंवासीले चोर ठानेर पक्राउ गरी बाँधेर राखेका थिए । आफ्नो स्वामी इन्द्र हराएपछि ऐरावत उनलाई खोज्दै काठमाडौंका गल्ली–गल्लीमा भौँतारिएको कथन छ ।
यही कथालाई जीवन्त बनाउन बाँसबाट तयार गरिएको हात्तीको ढाँचाभित्र दुईजना बलिष्ठ युवा प्रवेश गरेर पुलुकिसीलाई नचाउने तथा कुदाउने गर्छन् ।
पुलुकिसीले पुच्छर हल्लाउँदै, घाँटीमा बाँधिएको ठूलो घण्टी बजाउँदै सडकमा दौडिँदा दर्शकहरू उत्साहित हुन्छन् । कतिपय स्थानमा स्थानीय बासिन्दाले सयपत्री फूल, अक्षता तथा फलफूल चढाएर पुलुकिसीको पूजा गर्ने परम्परा पनि छ ।
किलागल, असन, जनबहाल र वसन्तपुर क्षेत्रका स्थानीयका लागि पुलुकिसी केवल मनोरञ्जनको पात्र होइन, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक पहिचानको हिस्सा हो ।
नयाँ पुस्ताको हातमा पुरानो संस्कृति
यसपटकको जात्रामा सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्षका रूपमा युवापुस्ताको सक्रिय सहभागिता देखिएको छ ।
परम्परागत जात्रा आधुनिक जीवनशैली, प्रविधि र बदलिँदो सामाजिक संरचनाका कारण क्रमशः कमजोर हुँदै जाने अनुमान गरिँदै आएको भए पनि काठमाडौंका गल्लीमा देखिएको दृश्यले त्यस्तो धारणा पूर्ण रूपमा सही नभएको संकेत गरेको छ ।
रातो टिसर्टमा सजिएका सयौँ युवाहरू जात्रा व्यवस्थापन, भीड नियन्त्रण तथा अग्रपंक्तिको सुरक्षामा सक्रिय देखिन्थे । उनीहरू परम्परालाई केवल हेर्ने दर्शकका रूपमा नभई जात्राको व्यवस्थापन र संरक्षणमा प्रत्यक्ष सहभागी भएका थिए ।
त्यस्तै, हातमा स्मार्टफोन, अत्याधुनिक क्यामरा र गिम्बल बोकेका किशोर–किशोरीहरू लाखे, पुलुकिसी र जात्राका अन्य दृश्यलाई भिडियोमा कैद गरिरहेका थिए । कतिपयले प्रत्यक्ष प्रसारण गरिरहेका थिए भने कतिपयले सामाजिक सञ्जालका लागि रिल्स तथा छोटा भिडियो बनाइरहेका थिए ।
यसले पुस्तौँ पुरानो काठमाडौंको जात्रा अब स्थानीय टोल र चोकमा मात्र सीमित नरही डिजिटल माध्यमबाट विश्वका विभिन्न स्थानसम्म पुग्ने वातावरण बनेको छ ।
परम्परा र प्रविधिको संगम
काठमाडौंको इन्द्रजात्रा पुरानो संस्कृति र आधुनिक प्रविधिको रोचक संगम बनेको छ । एकातिर शताब्दीयौँ पुराना बाजागाजा, लाखे, पुलुकिसी, झ्यालिन्चा र धार्मिक अनुष्ठानले मौलिकता जोगाइरहेका छन् भने अर्कोतिर मोबाइल फोन, क्यामरा, सामाजिक सञ्जाल र प्रत्यक्ष प्रसारणले त्यसलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्याइरहेका छन् ।
यसले जात्राको स्वरूप परिवर्तन गरेको भए पनि यसको सांस्कृतिक भावनालाई थप फराकिलो बनाउने काम गरेको देखिन्छ । पहिले जात्रा हेर्न काठमाडौं उपत्यकाभित्रका मानिस मात्र ठूलो संख्यामा जम्मा हुने गर्थे भने अहिले सामाजिक सञ्जालमार्फत देश तथा विदेशमा रहेका नेपालीले समेत जात्राका गतिविधि प्रत्यक्ष हेर्न सक्ने अवस्था बनेको छ ।
काठमाडौंको पहिचान बोकेको जात्रा
लाखे र पुलुकिसीको नृत्य, झ्यालिन्चाको चञ्चलता, बाजागाजाको ताल र हजारौँ दर्शकको सहभागिताले काठमाडौंको ऐतिहासिक कोर क्षेत्रलाई जीवन्त बनाएको छ ।
इन्द्रजात्रा धार्मिक आस्था र मनोरञ्जनको उत्सव मात्र होइन, काठमाडौंको इतिहास, कला, वास्तुकला, लोकविश्वास र सामुदायिक जीवनशैलीलाई जोड्ने महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्वका रूपमा स्थापित छ ।
लाखे आजुको भयानक स्वरूपभित्र संरक्षणको कथा छ । झ्यालिन्चाको चञ्चलताभित्र बालसुलभ निर्दोषताको सन्देश छ । पुलुकिसीको दौडभित्र पौराणिक कथा र सामुदायिक स्मृति छ । अनि हजारौँ युवाको सहभागिताभित्र पुरानो संस्कृतिलाई नयाँ पुस्ताले निरन्तरता दिने संकेत देखिन्छ ।
काठमाडौंका इँटाले बनेका साँघुरा गल्लीमा जब फेरि ‘घिं तां तां घिं’ को ताल बज्छ, लाखेको स्वरूप अगाडि बढ्छ र भीडबाट ‘लाखे आयो’ को आवाज गुञ्जिन्छ, तब त्यो केवल एउटा जात्रा भएको दृश्य हुँदैन । त्यो काठमाडौंको जीवित इतिहास, नेवार सभ्यता र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक पहिचानको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति बन्न पुग्छ ।
यसरी आधुनिकताको तीव्र गतिका बीच पनि काठमाडौंका गल्लीमा लाखे, पुलुकिसी र झ्यालिन्चाको परम्परा निरन्तर देखिनु नेपालको मौलिक संस्कृति अझै समुदायको जीवनसँग गहिरोसँग जोडिएको प्रमाणका रूपमा देखिन्छ ।
