काठमाडौं । भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने ऋषि पञ्चमी आज नेपाली नारीहरूले अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरी मनाएका छन्। धार्मिक परम्परा र आस्थासँग जोडिएको यस पर्वका अवसरमा बिहानैदेखि नदी, खोला, पोखरी तथा विभिन्न ऋषेश्वर मन्दिरमा महिलाहरूको उल्लेख्य भीड लागेको थियो।
ऋषि पञ्चमीका दिन महिलाहरू बिहान सबेरै उठेर स्नान गर्ने र त्यसपछि अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गर्ने परम्परा छ। धार्मिक विधिअनुसार ३६५ वटा दत्तिवनले दाँत माझ्ने, शरीरमा गाईको गोबर, माटो तथा खरानी लगाएर स्नान गर्ने प्रचलनसमेत रहेको छ। वर्षभरिका दिनलाई प्रतीकात्मक रूपमा ३६५ वटा दत्तिवन प्रयोग गर्ने धार्मिक मान्यता छ।
काठमाडौं उपत्यकाका बागमती, मनोहरा, रुद्रमतीलगायत नदीका किनार तथा मुहान क्षेत्रमा समेत महिलाहरू स्नानका लागि पुग्ने गरेका छन्। पानी स्वच्छ भएका स्थानमा अपामार्गलगायतका सामग्री प्रयोग गरी परम्परागत विधिबाट स्नान गर्ने चलन रहँदै आएको छ।
स्नान गरेपछि महिलाहरूले अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गर्ने गर्दछन्। सप्तऋषिमा अत्रि, गौतम, भारद्वाज, जमदग्नि, वशिष्ठ, कश्यप र विश्वामित्र ऋषिको पूजा गरिन्छ। यसरी सप्तऋषिको पूजा गर्ने पञ्चमी भएकाले यस पर्वलाई ऋषि पञ्चमी भनिएको धार्मिक मान्यता छ।
हिन्दू धार्मिक परम्पराअनुसार रजस्वलाका समयमा जाने–नजानेर भएका त्रुटि तथा छुइछाइबाट मुक्तिका लागि ऋषि पञ्चमीको व्रत बस्ने र सप्तऋषिको पूजा गर्ने विश्वास छ। महिलाहरूले वर्षभरिमा भएका त्यस्ता धार्मिक त्रुटिको प्रायश्चित्तस्वरूप यस दिन स्नान तथा पूजाआजा गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।
धर्मशास्त्रविद् प्रा. डा. देवमणि भट्टराईले ऋषि पञ्चमीको परम्परालाई धार्मिकसँगै वैज्ञानिक पक्षबाट समेत बुझ्न सकिने बताउनुभएको छ। उहाँका अनुसार रजस्वलाका समयमा सरसफाइ तथा स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित सावधानी अपनाउने परम्परासँग यस पर्वका कतिपय अभ्यास जोडिएका छन्। रजस्वलाका समयमा सरसफाइमा ध्यान दिनुपर्ने सन्देशसमेत यस पर्वसँग जोडिएको उहाँको भनाइ छ।
ऋषि पञ्चमीमा स्नान र पूजाआजा गरेपछि विशेष प्रकारको भोजन गर्ने धार्मिक परम्परा पनि छ। व्रतविधिअनुसार नरोपीकन आफैँ उम्रिएका अन्न तथा वनस्पति, जस्तै सामा, कागुनो, कन्दमूल र कर्कला आदि खाने तथा एक छाक हविष्य भोजन गरेर व्रत बस्ने चलन रहेको छ।
देशभरका विभिन्न ऋषेश्वर मन्दिरमा आज श्रद्धालु महिलाहरूको भीड लागेको थियो। काठमाडौंका टेकु, मूलपानीलगायतका क्षेत्रमा रहेका ऋषेश्वर मन्दिरहरूमा बिहानैदेखि पूजाआजा गर्न आउने महिलाहरूको चहलपहल देखिएको थियो। भक्तजनहरूले पूजा सामग्री लिएर मन्दिरमा पुग्दै सप्तऋषिको पूजा तथा आराधना गरेका थिए।
ऋषि पञ्चमीलाई महिलाहरूको धार्मिक आस्था, संस्कार र परम्परासँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्वका रूपमा लिइन्छ। यस दिन विशेषगरी महिलाहरूले आफ्नो परिवारको सुख, शान्ति तथा समृद्धिको कामना गर्दै पूजा तथा व्रत गर्ने गरेका छन्।
यसैबीच, ऋषि पञ्चमीसँगै यस वर्षको चार दिन लामो तीज पर्व पनि समापन भएको छ। दर खाने दिनबाट सुरु भएको तीज पर्व हरितालिका तीज, गणेश चतुर्थी हुँदै ऋषि पञ्चमीमा आइपुगेपछि विधिवत् रूपमा सम्पन्न भएको हो।
तीजका अवसरमा देशभरका शिवालय तथा धार्मिकस्थलमा महिलाहरूले पूजा, व्रत, नाचगान तथा विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरेका थिए। ऋषि पञ्चमीका दिन स्नान तथा सप्तऋषिको पूजा गरेसँगै तीज पर्वको धार्मिक विधि पूरा भएको मानिन्छ।
यसरी ऋषि पञ्चमीले नेपाली समाजमा पुस्तौँदेखि चलिआएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई निरन्तरता दिँदै तीज पर्वलाई समेत औपचारिक रूपमा समापन गरेको छ।
