काठमाडौं । नेपाली नारीहरूले आज ऋषि पञ्चमी पर्व श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाउँदैछन्। प्रत्येक वर्ष भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने यस पर्वमा महिलाहरूले बिहानै उठेर नित्यकर्म पूरा गरी स्नान, पूजा तथा व्रतका विभिन्न विधि पूरा गर्ने परम्परा रहेको छ।
ऋषि पञ्चमीका दिन महिलाहरूले नजिकका नदी, खोला, ताल, तलैया तथा पोखरीमा पुगेर विशेष विधिअनुसार स्नान गर्ने चलन छ। परम्पराअनुसार ३६५ वटा दत्तिवनले दाँत माझ्ने, त्यसपछि गाईको गोबर, माटो तथा खरानी प्रयोग गरी स्नान गर्ने र धार्मिक विधिअनुसार शुद्ध हुने प्रचलन रहेको छ।
यस वर्ष चौथी तिथि टुटेका कारण तीज व्रतको भोलिपल्ट नै ऋषि पञ्चमी परेको छ। त्यसैले तीज व्रतको पारायण सम्पन्न गरेपछि ऋषि पञ्चमीको स्नानलगायत धार्मिक कर्म गर्नुपर्ने धर्मशास्त्रीहरूको मत रहेको छ।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्व सदस्य एवं धर्मशास्त्रविद् प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार हरितालिका तीजको व्रत तथा पूजा महिला र पुरुष दुवैले गर्न सक्ने शास्त्रीय व्यवस्था भए पनि ऋषि पञ्चमी भने विशेष रूपमा महिलासँग सम्बन्धित पर्वका रूपमा वर्णन गरिएको छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार महिलामा रजस्वलाका समयमा कुनै प्रकारको छुवाछुत वा धार्मिक त्रुटि भएको भए ऋषि पञ्चमीका दिन अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा–आराधना गर्नाले त्यसबाट मुक्ति प्राप्त हुने विश्वास छ। विभिन्न धार्मिक ग्रन्थहरूमा समेत यससम्बन्धी धार्मिक मान्यता उल्लेख गरिएको पाइन्छ।
३६५ दत्तिवन प्रयोग गर्ने परम्परा
ऋषि पञ्चमीका दिन गरिने स्नान तथा शुद्धीकरण विधिमा दत्तिवनको विशेष महत्व रहेको छ। वर्षका ३६५ दिनको प्रतीकका रूपमा ३६५ वटा दत्तिवन प्रयोग गरी दाँत माझ्ने र त्यसपछि विशेष विधिअनुसार स्नान गर्ने परम्परा छ।
परम्परागत रूपमा गाईको गोबर, माटो र खरानी प्रयोग गरी शरीर शुद्ध गर्ने तथा त्यसपछि पञ्चगव्य सेवन गर्ने चलनसमेत रहेको धर्मशास्त्रविद्हरू बताउँछन्।
धार्मिक विश्वासअनुसार रजस्वलाका क्रममा भएका त्रुटि तथा छुवाछुतसम्बन्धी दोषबाट मुक्ति प्राप्त गर्न ऋषि पञ्चमीको पूजा तथा व्रत गर्ने गरिन्छ।
सप्तऋषिको पूजा
स्नान तथा शुद्धीकरणपछि महिलाहरूले अरुन्धतीसहित अत्रि, गौतम, भारद्वाज, जमदग्नि, वशिष्ठ, कश्यप र विश्वामित्र गरी सप्तऋषिको पूजा आराधना गर्ने गर्छन्।
सप्तऋषिको पूजा गरिने पञ्चमी भएकै कारण यस दिनलाई ऋषि पञ्चमी भनिएको धार्मिक मान्यता रहेको छ।
पूजाका क्रममा सप्तऋषिसँगै अरुन्धतीको पनि विशेष रूपमा पूजा गरिन्छ। धार्मिक परम्परामा अरुन्धतीलाई ऋषि वशिष्ठकी पत्नीका रूपमा सम्मानपूर्वक पूजा गर्ने चलन छ।
ऋषि पञ्चमीसँग जोडिएको धार्मिक किंवदन्ती
ऋषि पञ्चमी पर्व महिलाको रजस्वलासँग जोडिएको धार्मिक पर्वका रूपमा विकसित भएको मानिन्छ। यससँग सम्बन्धित विभिन्न किंवदन्ती तथा धार्मिक मान्यता पनि प्रचलित छन्।
धार्मिक कथनअनुसार प्राचीन समयमा इन्द्रले विश्वरूपको शिरलाई तीन टुक्रा पारी हत्या गरेका थिए। त्यसका कारण इन्द्रले ब्रह्महत्याको पाप भोग्नुपरेको थियो। उक्त पापबाट पीडित भएपछि इन्द्रले आफ्नो दुःख ब्रह्मासमक्ष सुनाएको धार्मिक कथा पाइन्छ।
इन्द्रको ब्रह्महत्याको दोष निवारण गर्ने क्रममा ब्रह्माले त्यस दोषको केही भाग पृथ्वी, वृक्ष, जल र स्त्रीमा चार भागमा बाँडेर दिएको धार्मिक विश्वास रहेको छ।
यसै धार्मिक मान्यताका आधारमा पृथ्वीमा उब्जनी नहुने उषर भूमि, वृक्षमा खोटो, पानीमा बुदबुद वा फिँज र स्त्रीमा रजस्वला हुने अवस्था सुरु भएको भन्ने किंवदन्ती विभिन्न धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख गरिएको पण्डितहरूले बताउने गरेका छन्।
यसै मान्यतासँग जोडिएर रजस्वलाका समयमा जानी–नजानी भएको छुवाछुत वा त्रुटिबाट मुक्ति पाउन ऋषि पञ्चमीका दिन सप्तऋषिको पूजा गर्ने परम्परा चलेको विश्वास गरिन्छ।
धार्मिक मान्यतासँगै स्वास्थ्यको पक्ष पनि महत्वपूर्ण
ऋषि पञ्चमीसँग जोडिएका कतिपय परम्परा धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वासमा आधारित छन्। रजस्वलाका विषयमा विगतमा समाजमा रहेका विभिन्न धारणा र अभ्यासलाई धार्मिक विधिसँग जोडिएको पाइन्छ।
आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञानका दृष्टिले भने महिनावारी प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया हो। महिनावारी भएका महिलालाई छुन नहुने, अलग राख्नुपर्ने वा अशुद्ध मान्नुपर्ने धारणा वैज्ञानिक रूपमा आवश्यक नभएको स्वास्थ्य विज्ञहरूले बताउँदै आएका छन्।
त्यसैले ऋषि पञ्चमीका धार्मिक परम्परा मनाउँदा पनि महिलाको स्वास्थ्य, सम्मान र व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। धार्मिक संस्कार र परम्परालाई सांस्कृतिक पक्षबाट सम्मान गर्दै आधुनिक स्वास्थ्यसम्बन्धी तथ्यलाई समेत समाजमा सही रूपमा बुझाउनुपर्नेमा विज्ञहरूले जोड दिँदै आएका छन्।
एक छाक हविष्य खाने चलन
ऋषि पञ्चमीका दिन स्नान तथा पूजा आराधना सम्पन्न गरेपछि व्रत विधिअनुसार नरोपी आफैँ उम्रने अन्न, सामा, कागुनो, कन्दमूल, कर्कलालगायतका खाद्य पदार्थ सेवन गरी एक छाक हविष्य बस्ने परम्परा रहेको छ।
कतिपय महिलाले निराहार वा फलाहार व्रतसमेत बस्ने गर्छन्। आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था तथा परम्पराअनुसार महिलाहरूले ऋषि पञ्चमीको व्रत तथा पूजा गर्ने गरेका छन्।
ऋषेश्वर मन्दिरमा भक्तजनको भीड
ऋषि पञ्चमीका अवसरमा काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न ऋषेश्वर मन्दिर तथा धार्मिक स्थलमा महिला भक्तजनको भीड लाग्ने गर्छ।
काठमाडौंको टेकु, मूलपानी लगायतका स्थानमा रहेका ऋषेश्वर मन्दिरमा बिहानैदेखि श्रद्धालु महिलाहरू पूजा तथा आराधनाका लागि पुग्ने गर्छन्। मन्दिर जान नसक्ने महिलाहरूले भने नजिकका नदी, पोखरी वा घरमै आवश्यक विधि पूरा गरी सप्तऋषिको पूजा गर्ने गरेका छन्।
ऋषि पञ्चमी नेपाली हिन्दू महिलाको धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरोसँग जोडिएको पर्व हो। समयसँगै पर्व मनाउने विधिमा केही परिवर्तन आए पनि अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा, स्नान तथा शुद्धीकरण यस पर्वका प्रमुख धार्मिक पक्षका रूपमा आज पनि निरन्तर रहँदै आएका छन्।
धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र पारिवारिक संस्कारसँग जोडिएको ऋषि पञ्चमीले नेपाली समाजमा पुस्तौंदेखि निरन्तरता पाउँदै आएको छ। आधुनिक समयमा भने यस पर्वका धार्मिक मान्यतालाई सम्मान गर्दै महिलाको स्वास्थ्य, समानता र सम्मानलाई समेत केन्द्रमा राखेर परम्पराको अभ्यास गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइँदै आएको छ।
