काठमाडौं । वरिष्ठ कलाकार मदनकृष्ण श्रेष्ठले काठमाडौं उपत्यकाको बाढी जोखिम न्यूनीकरण गर्न चोभारको पानी निकासको वैकल्पिक व्यवस्था गर्नुपर्ने बताएका छन्। चोभारको निकास साँघुरो भएकाले त्यहाँ कुनै समस्या उत्पन्न भए काठमाडौं उपत्यकाले ठूलो विपद्को सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने भन्दै उनले वैकल्पिक पानी निकासका लागि सुरुङ निर्माणको सम्भावनाबारे अध्ययन गर्न सुझाव दिएका हुन्।
आइतबार काठमाडौं महानगर प्रहरी बलको ३४औँ वार्षिकोत्सव समारोहमा सम्बोधन गर्दै श्रेष्ठले काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न दिशाबाट आउने पानी अन्ततः चोभार क्षेत्रतर्फ निकास हुने भएकाले चोभारको पानी निकास प्रणालीलाई थप व्यवस्थित र सुरक्षित बनाउनुपर्ने बताए।
उनका अनुसार काठमाडौं उपत्यकामा पछिल्लो समय जनघनत्व तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। सहरीकरणसँगै पानीको प्राकृतिक निकासमा समेत विभिन्न प्रकारका दबाब सिर्जना भइरहेकाले भविष्यमा ठूलो वर्षा हुँदा बाढीको जोखिम अझ बढ्न सक्ने उनको भनाइ छ।
श्रेष्ठले चोभारको निकासको चौडाइ र गहिराइ पर्याप्त नभएको उल्लेख गर्दै त्यसमा कुनै क्षति पुगेमा त्यसको प्रभाव निकै भयावह हुन सक्ने चेतावनी दिए।
उनले भने, ‘काठमाडौं उपत्यका पनि जोखिममुक्त छैन । यहाँ ठूलो जनघनत्व छ र धेरै ठाउँबाट पानी आएर अन्ततः चोभारतर्फ निकास हुन्छ । चोभारको निकास क्षमता पर्याप्त नभए ठूलो विपद् निम्तिन सक्छ।’
श्रेष्ठले काठमाडौंको बाढी जोखिम कम गर्न वैकल्पिक पानी निकासका रूपमा सुरुङ निर्माण गर्न सकिने सम्भावनाबारे सोच्नुपर्ने बताए। अहिले देशका विभिन्न स्थानमा लामो सुरुङ निर्माण भइरहेकाले त्यस्तै प्रविधि र संरचनाको उपयोग गर्दै काठमाडौंको पानीलाई अर्को दिशातर्फ निकास गर्न सकिने सम्भावनाबारे अध्ययन गर्न उनले महानगरपालिकालाई आग्रह गरे।
उनका अनुसार चोभारको निकासमा मात्रै निर्भर रहँदा भविष्यमा प्राकृतिक विपद्का बेला ठूलो समस्या उत्पन्न हुन सक्छ। त्यसैले विपद् आएपछि मात्र समाधान खोज्नुभन्दा त्यसअघि नै सम्भावित जोखिमको पहिचान गरी वैकल्पिक संरचना निर्माण गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिए।
‘चोभारको जोखिम कम गर्न वैकल्पिक पानी निकासका लागि सुरुङ निर्माणको सम्भावनाबारे पनि अध्ययन गरौँ । अहिले विभिन्न ठाउँमा लामो सुरुङहरू निर्माण भइरहेका छन् । त्यस्तै कुनै वैकल्पिक निकासको व्यवस्था गर्न सकिन्छ कि भन्ने विषयमा पनि ध्यान दिन आवश्यक छ । चोभारमा मात्रै निर्भर हुँदा भविष्यमा समस्या आउन सक्छ । त्यसैले सम्भावित विपद् आउनुअघि नै वैकल्पिक उपाय खोज्नु बुद्धिमानी हुन्छ,’ श्रेष्ठले भने।
जलवायु परिवर्तनले बढाउँदैछ विपद्को जोखिम
श्रेष्ठले पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा देखिएका बाढी, पहिरो तथा अन्य प्राकृतिक विपद्का घटनालाई जलवायु परिवर्तन र विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिसँग जोडेर हेर्नुपर्ने बताए।
विश्वमा बढ्दो औद्योगिकीकरण तथा वातावरण विनाशका कारण पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै गएको र त्यसको प्रत्यक्ष असर नेपालजस्ता हिमाली तथा पहाडी मुलुकले समेत भोगिरहेको उनको भनाइ छ।
विकास निर्माण आवश्यक भए पनि वातावरणीय प्रभावलाई बेवास्ता गरेर गरिने अव्यवस्थित विकासले प्राकृतिक विपद्को जोखिम थप बढाउन सक्ने श्रेष्ठले बताए। विकासका नाममा प्राकृतिक संरचना र वातावरणमा अत्यधिक हस्तक्षेप गर्दा भविष्यमा त्यसको गम्भीर परिणाम भोग्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने उनको चेतावनी थियो।
हिमताल फुट्ने जोखिमप्रति सचेत हुनुपर्नेमा जोड
श्रेष्ठले रसुवाको भोटेकोशी तथा सोलुखुम्बुको थामेमा आएका बाढीका घटनालाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै हिमाली क्षेत्रमा रहेका बस्ती र सहरको सुरक्षाका विषयमा गम्भीर भएर सोच्नुपर्ने बताए।
सोलुखुम्बुको थामेमा आएको बाढीले बस्ती, होटल तथा अन्य संरचनामा ठूलो क्षति पुर्याएको स्मरण गर्दै उनले प्राकृतिक विपद्को प्रभाव कति भयावह हुन सक्छ भन्ने त्यस घटनाले देखाएको बताए।
‘सोलुखुम्बुको थामेमा आएको बाढीले त्यहाँको बस्ती नै बगायो । म पनि त्यहाँ गएको छु । होटलहरू र मानिसहरूको बाक्लो बस्ती भएको ठाउँ एकैछिनमा तहसनहस भएको दृश्य कल्पना गर्न पनि गाह्रो हुन्छ,’ उनले भने।
नेपालमा हिमताल फुट्ने सम्भावित जोखिम रहेकाले हिमाली तथा पहाडी क्षेत्रमा विकास भइरहेका सहर, बजार र बस्तीको सुरक्षा तथा पूर्वतयारीलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने श्रेष्ठको भनाइ छ।
उनले भविष्यमा आउन सक्ने बाढी, पहिरो, हिमताल विस्फोट तथा अन्य प्राकृतिक विपद्बाट हुने क्षति न्यूनीकरण गर्न जोखिमयुक्त क्षेत्रको पहिचान, पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित पूर्वाधार तथा वैकल्पिक निकासको व्यवस्था गर्नुपर्नेमा जोड दिए।
कानुनी राज्यको पक्षमा महानगर प्रहरीलाई समर्थन
कार्यक्रममा श्रेष्ठले कानुनी राज्यको आवश्यकता र कानूनको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा समेत जोड दिए। काठमाडौं महानगर प्रहरी बलले कानून कार्यान्वयनका क्रममा आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहेको भन्दै उनले सही काम गर्दा पश्चात्ताप गर्नुपर्ने अवस्था नरहेको बताए।
उनले कानून सबैका लागि समान रूपमा लागू हुनुपर्ने र कानुनी राज्यको अवधारणालाई व्यवहारमा स्थापित गर्न आवश्यक रहेको धारणा राखे।
‘कानुनी राज्य बन्नुपर्छ र कानूनको पालना हुनुपर्छ । त्यसका लागि यहाँहरूले सही काम गर्नुभएको छ, त्यसमा कुनै पश्चात्ताप गर्नुपर्दैन,’ श्रेष्ठले भने।
श्रेष्ठले काठमाडौं उपत्यकाको बढ्दो जनसंख्या, अव्यवस्थित सहरीकरण, जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक विपद्को जोखिमलाई एकसाथ हेरेर दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्ने सन्देशसमेत दिएका छन्। उनका सुझावअनुसार चोभारको पानी निकासलाई थप सुरक्षित बनाउने तथा वैकल्पिक निकासको सम्भाव्यता अध्ययन गर्न सके भविष्यमा ठूलो विपद्बाट हुन सक्ने क्षति कम गर्न सहयोग पुग्ने देखिन्छ।
