काठमाडौँ । नेपाली महिलाहरूको प्रमुख पर्व हरितालिका (तीज) आजदेखि औपचारिक रूपमा सुरु हुँदैछ। तीजको व्रत बस्नुअघि शक्ति प्राप्त गर्ने उद्देश्यले आज नेपाली महिलाहरूले दर खाने तयारी गरेका छन्। भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन बेलुकी दर खाएपछि चारदिने तीज पर्व सुरु हुने धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता छ।

तीजको पहिलो दिनका रूपमा भाद्र शुक्ल द्वितीयाका दिन दर खाने परम्परा रहँदै आएको छ। यस दिन विशेषगरी माइती पक्षले आफ्ना छोरी, चेली, दिदीबहिनी तथा इष्टमित्रलाई बोलाएर दर खुवाउने चलन छ। दरका रूपमा दूधबाट बनेका परिकार, मिठाई, रोटी, घिउलगायत शरीरलाई ऊर्जा दिने खाद्य पदार्थ खाने गरिन्छ।

धर्मशास्त्रविद्हरूका अनुसार तीजको मुख्य व्रतका दिन धेरै महिला निराहार बस्ने भएकाले त्यसको अघिल्लो दिन आडिलो तथा पौष्टिक खाना खाने परम्परा विकास भएको हो। गहुँको रोटी, घिउ तथा दूधबाट बनेका परिकारले व्रतका समयमा शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा दिन सहयोग गर्ने विश्वास गरिन्छ। शास्त्रीय मान्यताअनुसार दर भाद्र शुक्ल द्वितीयाको बेलुकी दुई भाग रात हुँदै खानुपर्ने उल्लेख छ।

दुःख–पीडा पोख्ने अवसरका रूपमा पनि तीज

तीज धार्मिक पर्व मात्र नभई नेपाली महिलाहरूले आफ्ना सुख–दुःख, पीडा र सामाजिक अनुभव व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा पनि मनाउँदै आएका छन्। विशेषगरी विवाहपछि जन्मघर छाडेर कर्मघर पुगेका महिलाहरूले आफूले भोगेका समस्या, दुःख, पीडा र मर्कालाई तीजका गीतमार्फत व्यक्त गर्ने परम्परा छ।

तीजका गीतमा महिलाका व्यक्तिगत तथा सामाजिक जीवनका विषय समेटिँदै आएका छन्। माइती तथा दिदीबहिनी, साथीभाइ र इष्टमित्रसँग भेटघाट गर्ने तथा वर्षभरिका सुख–दुःख साटासाट गर्ने अवसरका रूपमा पनि तीजलाई लिने गरिन्छ।

पछिल्लो समय तीज नेपालमा मात्र सीमित नरही भारतका केही क्षेत्रमा समेत मनाउन थालिएको छ। सञ्चारमाध्यम तथा सामाजिक सञ्जालको विस्तारसँगै तीजका गीत तथा सांस्कृतिक गतिविधिले नेपालबाहिर पनि चर्चा पाउन थालेका छन्।

तीजमा बढ्दो तडकभडकप्रति चिन्ता

पछिल्ला केही वर्षयता तीज पर्वका नाममा हुने तडकभडक, अनावश्यक खर्च तथा लामो समयसम्म दर खाने प्रवृत्तिप्रति चिन्ता व्यक्त हुन थालेको छ। परम्परागत रूपमा तीजको व्रतको अघिल्लो दिन बेलुकी मात्र दर खाने चलन रहे पनि पछिल्लो समय एक महिनाअघिदेखि नै दर खाने कार्यक्रम आयोजना गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ।

विभिन्न संघसंस्था, कार्यालय तथा सामाजिक समूहले तीजका नाममा लामो समयअघिदेखि कार्यक्रम गर्ने गरेका छन्। यस्ता कार्यक्रममा महँगा पोसाक तथा गरगहना प्रदर्शन गर्ने र ठूलो रकम खर्च गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको भन्दै संस्कृतिविद्, धर्मशास्त्री तथा समाजशास्त्रीहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।

समाजमा आर्थिक अवस्था कमजोर भएका मानिसलाई यस्ता तडकभडकपूर्ण कार्यक्रमले हीनताबोध गराउन सक्ने भएकाले तीजको मौलिक संस्कृति जोगाउँदै पर्व मनाउनुपर्नेमा जोड दिइएको छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वलाई अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र देखावटीभन्दा पनि आपसी सद्भाव, भेटघाट र परम्पराको संरक्षणसँग जोड्नुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ।

सरकारी कार्यालय तथा सार्वजनिक संस्थाहरूमा समेत तीज कार्यक्रमका नाममा लामो समयअघिदेखि तामझाम हुने गरेको भन्दै यसको समेत समीक्षा गर्नुपर्ने आवाज उठेको छ। संस्कृतिको संरक्षण गर्ने जिम्मेवारी बोकेका संस्थाहरूले नै अनावश्यक तडकभडकलाई बढावा दिन नहुने संस्कृतिविद्हरूको धारणा छ।

चार दिनसम्म मनाइन्छ तीज

दर खाएसँगै सुरु हुने तीज पर्व मुख्य रूपमा चार दिनसम्म मनाइन्छ। पहिलो दिन दर खाने, दोस्रो दिन अर्थात् भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन हरितालिका व्रत बस्ने, चौथीका दिन गणेश भगवान्को पूजा गर्ने र पञ्चमीका दिन ऋषि पञ्चमी मनाउने परम्परा छ।

हरितालिका तीजको मुख्य दिन महिलाहरूले भगवान् शिवको पूजा तथा आराधना गर्दै व्रत बस्ने गर्छन्। धेरै महिलाले निराहार तथा निर्जल व्रतसमेत बस्ने गरेका छन्। विवाहित महिलाले श्रीमान्को दीर्घायु तथा पारिवारिक सुख–शान्तिको कामना गर्दै व्रत बस्ने र अविवाहित महिलाले आफूले चाहेको योग्य जीवनसाथी प्राप्त होस् भन्ने कामना गर्दै व्रत बस्ने धार्मिक विश्वास छ।

ऋषि पञ्चमीका दिन महिलाहरूले स्नान गरी अरुन्धतीसहित सप्तऋषिको पूजा गरेपछि तीज पर्वको समापन हुने धार्मिक परम्परा छ।

पार्वतीसँग जोडिएको तीजको पौराणिक कथा

हरितालिका तीजको पौराणिक सम्बन्ध भगवान् शिव र माता पार्वतीसँग जोडिएको छ। धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख भएअनुसार सत्ययुगमा हिमालयकी पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति पाउन कठोर तपस्या गरेकी थिइन्।

पार्वतीका पिता हिमालयले उनको इच्छाविपरीत भगवान् विष्णुसँग विवाह गरिदिन खोजेपछि पार्वती समस्यामा परेको धार्मिक कथामा उल्लेख छ। त्यसपछि उनका साथीहरूले पार्वतीलाई हरण गरी कसैले नदेख्ने स्थानमा लगेर राखेका थिए।

त्यही स्थानमा पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्ने उद्देश्यले कठोर तथा निराहार व्रत बसेको धार्मिक विश्वास छ। साथीहरूले हरण गरेर लगेकाले यस पर्वलाई ‘हरितालिका’ भनिएको र भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिनदेखि हरितालिका तीजको व्रत लिने परम्परा सुरु भएको धर्मशास्त्रीय मान्यता रहेको छ।

शिवालयमा भक्तजनको भीड

तीजको मुख्य दिन नेपालका विभिन्न शिवालयमा महिलाको ठूलो भीड लाग्ने गर्छ। काठमाडौँको पशुपतिनाथ मन्दिरलगायत देशभरका शिवालयमा महिलाहरू बिहानैदेखि पुगेर भगवान् शिवको पूजा तथा आराधना गर्ने गर्छन्।

तीजका अवसरमा महिलाहरू नयाँ तथा आकर्षक पोसाकमा सजिएर पूजा गर्ने, नाचगान गर्ने र आपसमा शुभकामना आदानप्रदान गर्ने गर्छन्। यस पर्वले परिवार तथा आफन्तबीचको सम्बन्धलाई थप बलियो बनाउने विश्वास पनि गरिन्छ।

तीजको आगमनसँगै रेडियो, टेलिभिजन तथा सामाजिक सञ्जालमा तीजका गीत गुञ्जिन थालेका छन्। पुराना मौलिक तीज गीतदेखि नयाँ पुस्ताले सिर्जना गरेका गीतसम्मले अहिले पर्वको वातावरणलाई थप रमाइलो बनाएका छन्।

धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक महत्व बोकेको तीजलाई मौलिक परम्परा र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै मनाउनुपर्नेमा संस्कृतिविद्हरूले जोड दिएका छन्। तीजलाई अनावश्यक खर्च, देखावटी र प्रतिस्पर्धाभन्दा आपसी प्रेम, सद्भाव, भेटघाट तथा महिलाका भावना अभिव्यक्त गर्ने पर्वका रूपमा मनाउनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ।