काठमाडौं । पोखरा महानगरपालिकाका प्रमुख धनराज आचार्यले नदी किनारबाट सडक निर्माण गर्ने सोच र अभ्यासलाई पुनरावलोकन गर्नुपर्ने बताएका छन्। सडक निर्माण गर्दा तत्कालीन आवश्यकता र सहजतालाई मात्र आधार नबनाई त्यसले दीर्घकालीन रूपमा मुलुकको अर्थतन्त्र, वातावरण तथा नागरिकको सुरक्षामा पार्ने प्रभावलाई समेत मूल्यांकन गर्नुपर्नेमा उनले जोड दिएका हुन्।

ललितपुरमा बुधबार आयोजित एक कार्यक्रममा बोल्दै महानगर प्रमुख आचार्यले नेपालमा सडक निर्माणको नीति तथा अभ्यासमै पुनर्विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको बताए। उनका अनुसार विगतमा नदी किनारमा सडक निर्माण गर्दा निर्माण सामग्री सहज रूपमा उपलब्ध हुने, छोटो दूरीमा सडक बनाउन सकिने र निर्माण प्रक्रिया तुलनात्मक रूपमा छिटो हुनेलगायतका कारणले त्यस्तो अभ्यास अघि बढाइएको हुन सक्छ। तर अहिले सडक पूर्वाधार निर्माण गर्दा त्यसको दीर्घकालीन प्रभावलाई गम्भीर रूपमा मूल्यांकन गर्नुपर्ने समय आएको उनको भनाइ छ।

आचार्यले सडकको दूरी छोटो बनाउने वा तत्काल निर्माण लागत घटाउने उद्देश्यमा मात्रै केन्द्रित भएर पूर्वाधार निर्माण गर्दा भविष्यमा त्यसको ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्ने बताए।

‘अलि दूरी छोटो हुन्छ भन्ने हिसाबले मात्रै गर्‍यौँ कि हामीले ? यसले लङ टर्ममा देशको सिङ्गो इकोनोमीमा के इम्प्याक्ट पार्छ भन्ने कुरामा अब ध्यान दिनुपर्ने हो कि ?’ उनले प्रश्न गरे।

ईआईए र आईईई कागजी प्रक्रियामा सीमित हुन नहुने

महानगर प्रमुख आचार्यले सडक तथा अन्य पूर्वाधार निर्माणअघि गरिने **वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (ईआईए) र प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण (आईईई)**लाई केवल कागजी प्रक्रिया पूरा गर्ने माध्यमका रूपमा लिन नहुने बताए।

उनले सम्बन्धित मन्त्रालयका सचिवको समेत ध्यानाकर्षण गराउँदै वातावरणीय अध्ययन वास्तविक तथ्य, सम्भावित जोखिम र दीर्घकालीन प्रभावको मूल्यांकनमा आधारित हुनुपर्नेमा जोड दिए।

ईआईए र आईईईमा देखिएका विषयलाई निर्माण सम्पन्न भएपछि बिर्सने प्रवृत्तिले समस्या निम्त्याउन सक्ने उनको भनाइ थियो। वातावरणीय अध्ययनले देखाएका जोखिमलाई निर्माणको डिजाइन, स्थान छनोट र कार्यान्वयन प्रक्रियामै समेट्नुपर्ने उनले बताए।

‘हाम्रो ईआईए र आईईई केवल पेपर कपी–पेस्ट गरेर रिपोर्ट बुझाइदिने विषय त भएनन् नि ?’ आचार्यले प्रश्न गरे।

उनले पूर्वाधार निर्माण गर्दा सम्भावित पहिरो, बाढी, कटान तथा अन्य प्राकृतिक जोखिमलाई पर्याप्त रूपमा अध्ययन नगर्दा एउटा सडक वा राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा सिङ्गो मुलुकको यातायात तथा आपूर्ति प्रणाली प्रभावित हुने अवस्था सिर्जना भएको बताए।

एउटा राजमार्गमा पहिरो जाँदा देशकै कनेक्टिभिटी किन टुट्छ ?

आचार्यले नेपालको सडक पूर्वाधारमा देखिएको अर्को गम्भीर समस्या वैकल्पिक मार्गको अभाव रहेको बताए।

उनका अनुसार एउटा राजमार्गमा पहिरो जाँदा वा कुनै प्राकृतिक विपद्का कारण सडक अवरुद्ध हुँदा सिङ्गो देशको कनेक्टिभिटी प्रभावित हुने अवस्था आउनु पूर्वाधार निर्माण तथा योजना प्रक्रियामै कमजोरी रहेको संकेत हो।

‘किन हाम्रो एउटा हाइवेको एउटा पहिरो गएपछि सिङ्गो देश कनेक्टिभिटीबाट टुट्छ ? कहाँनेर चुक्यौँ हामी ?’ उनले प्रश्न गरे।

सडक निर्माण गर्दा एउटा निश्चित मार्गबाट यातायात सञ्चालन गर्ने योजनामात्र नभई आपत्कालीन अवस्थामा प्रयोग गर्न सकिने वैकल्पिक मार्ग, जोखिम व्यवस्थापन र पूर्वाधारको दीर्घकालीन स्थायित्वलाई समेत योजनामा समेट्नुपर्ने उनले बताए।

प्राकृतिक विपद्, जलवायु परिवर्तन तथा भौगोलिक जोखिमलाई ध्यानमा राखेर सडक निर्माणको योजना बनाउनुपर्नेमा उनले जोड दिए।

‘मानिसको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति जीवन हो’

महानगर प्रमुख आचार्यले सडक तथा यातायात पूर्वाधारको चर्चा गर्दै मानिसको जीवनलाई सबैभन्दा ठूलो प्राथमिकता दिनुपर्ने बताए।

उनका अनुसार शहरी क्षेत्रमा पछिल्लो समय सडक दुर्घटना बढ्दै गएको छ। दुर्घटनाका कारण नागरिकको ज्यान जाने तथा ठूलो आर्थिक र सामाजिक क्षति हुने अवस्थालाई केवल ट्राफिक व्यवस्थापनको विषयका रूपमा मात्र नहेरी नीतिगत तहबाटै समाधान खोज्नुपर्ने उनले बताए।

‘मान्छेको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति भनेको जीवन हो,’ भन्दै उनले सडक निर्माण, यातायात व्यवस्थापन र शहरी पूर्वाधार निर्माणमा नागरिकको सुरक्षालाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने धारणा राखे।

शहरभित्र दैनिकजसो ठूलो संख्यामा दुर्घटना भइरहेका कारण दुर्घटनाको वास्तविक कारण पहिचान गर्न तथ्यांकमा आधारित अध्ययन आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ।

दुर्घटना न्यूनीकरणका लागि नीतिमै परिवर्तन आवश्यक

आचार्यले शहरी क्षेत्रमा बढिरहेको सडक दुर्घटनालाई केवल चालक वा पैदलयात्रीको व्यवहारसँग मात्र जोडेर हेर्न नहुने बताए। सडकको डिजाइन, ट्राफिक व्यवस्थापन, सार्वजनिक यातायातको अवस्था, पैदलयात्रीका लागि उपलब्ध पूर्वाधार तथा सडक प्रयोगसम्बन्धी नीतिलाई समेत समग्र रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने उनले बताए।

शहरभित्र सञ्चालन हुने यातायातका विभिन्न माध्यम, ट्राफिक प्रवाह तथा दुर्घटनासम्बन्धी तथ्यांक संकलन र विश्लेषण गरी त्यसका आधारमा नीति निर्माण गर्नुपर्ने उनले बताए।

‘पोलिसीमै चेन्ज गरौँ,’ उनले भने, विगतमा भएका कमजोरीलाई दोहोरिन नदिने गरी स्पष्ट निर्णयसहित नीति परिवर्तन गर्नुपर्नेमा जोड दिए।

उनका अनुसार विगतमा भएका गल्तीबाट पाठ सिकेर आगामी दिनमा पूर्वाधार निर्माणको प्रक्रिया सुधार गर्न सकिए दिगो यातायात विकासका लागि महत्वपूर्ण आधार तयार हुन सक्छ।

दीर्घकालीन प्रभावलाई केन्द्रमा राखेर पूर्वाधार निर्माण

आचार्यले सडक तथा यातायात पूर्वाधार निर्माण गर्दा तत्कालको आवश्यकता र लागतलाई मात्र आधार बनाउनु पर्याप्त नहुने बताए। पूर्वाधारले आगामी दशकहरूमा अर्थतन्त्र, वातावरण, यातायात प्रणाली र नागरिकको जीवनमा पार्ने प्रभावलाई समेत मूल्यांकन गर्नुपर्ने उनको धारणा छ।

वातावरणीय जोखिम, प्राकृतिक विपद्, सडक दुर्घटना, यातायातको चाप तथा आर्थिक गतिविधिमा पर्ने प्रभावलाई एकीकृत रूपमा अध्ययन गरेर मात्रै पूर्वाधार निर्माणको निर्णय गर्नुपर्ने उनले बताए।

उनका अनुसार दीर्घकालीन आर्थिक, वातावरणीय तथा मानवीय प्रभावलाई केन्द्रमा राखेर नीति निर्माण गर्न सके मात्रै दिगो यातायात र सहरी गतिशीलताको लक्ष्य हासिल गर्न सकिन्छ।

आचार्यले विगतका कमजोरीलाई नीतिगत रूपमा समीक्षा गर्दै आगामी दिनमा त्यस्ता समस्या दोहोरिन नदिने गरी सडक तथा यातायात पूर्वाधार निर्माणको प्रणालीमा सुधार आवश्यक रहेको बताए।

उनले पूर्वाधार निर्माणमा गुणस्तर, सुरक्षा, वातावरणीय संरक्षण र दीर्घकालीन उपयोगितालाई प्राथमिकता दिँदै राज्यले आफ्नो नीति तथा अभ्यासमा आवश्यक परिवर्तन गर्नुपर्नेमा जोड दिए।