एजेन्सी । इरानले रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिने हर्मुज जलमार्ग आसपासको समुद्री क्षेत्रमा आफ्नो नियन्त्रण र निगरानी थप कडा बनाउने संकेत दिएको छ। इरानको सर्वोच्च राष्ट्रिय सुरक्षा परिषद्का सचिव मोहसेन रेजाईले केही दिनभित्र हर्मुज जलमार्गबाहिर नयाँ ‘प्रतिबन्धित क्षेत्र’ घोषणा गरिने बताएका छन्।
इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमका अनुसार नयाँ प्रतिबन्धित क्षेत्र हर्मुज जलमार्गमा मात्र सीमित नरही फारसको खाडीका अन्य महत्वपूर्ण समुद्री क्षेत्रमा समेत विस्तार गरिनेछ। रेजाईले उक्त क्षेत्र अमेरिकी नौसेनाले निर्धारण गरेको नाकाबन्दीको रेखाबाट सुरु भएर फारसको खाडीका अन्य भागसम्म फैलिने बताएका छन्।
इरानले घोषणा गर्न लागेको प्रतिबन्धित क्षेत्रमा विदेशी जहाज तथा पोतहरूको आवागमनलाई कडाइका साथ नियमन गरिने संकेत गरिएको छ। इरानी अधिकारीहरूले आफ्नो अनुमति वा तोकिएको व्यवस्थाविपरीत उक्त क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने जुनसुकै विदेशी जहाजलाई आधिकारिक प्रतिबन्ध सूचीमा राखिने चेतावनीसमेत दिएका छन्।
यस घोषणाले फारसको खाडीमा सञ्चालन हुने अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक तथा तेल ढुवानीका जहाजमाथि थप दबाब पर्न सक्ने चिन्ता बढाएको छ। विश्वको महत्वपूर्ण ऊर्जा आपूर्ति मार्गमध्ये एक मानिने हर्मुज जलमार्गमा हुने कुनै पनि अवरोध वा तनावले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ।
इरान–ओमानबीच नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्गको तयारी
यसैबीच, इरानले ओमानसँगको सहकार्यमा हर्मुज जलमार्ग हुँदै हुने अन्तर्राष्ट्रिय जहाज आवागमनलाई व्यवस्थित गर्न नयाँ जलमार्गको खाका तयार पारिएको जनाएको छ।
सचिव रेजाईका अनुसार इरान र ओमानबीच सहकार्यमा व्यवस्थापन गरिने नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्गको नक्सा तथा प्रारम्भिक योजना तयार भइसकेको छ। दुवै देशले उक्त नयाँ जलमार्गसम्बन्धी सहमतिमा केही दिनभित्र औपचारिक रूपमा हस्ताक्षर गर्ने तयारी गरेका छन्।
नयाँ जलमार्गको अवधारणा हर्मुज जलमार्ग हुँदै आवतजावत गर्ने जहाजलाई व्यवस्थित तथा सुरक्षित रूपमा सञ्चालन गर्ने उद्देश्यसँग जोडिएको इरानी पक्षको भनाइ छ। जलमार्ग सञ्चालनसम्बन्धी व्यवस्थापनमा इरान र ओमानबीच समन्वय हुने बताइएको छ।
हर्मुज जलमार्ग इरान र ओमानबीच अवस्थित समुद्री मार्ग हो। यो जलमार्गबाट विश्व बजारका लागि ठूलो परिमाणमा कच्चा तेल तथा अन्य ऊर्जा सामग्री ढुवानी हुने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा सुरक्षाका दृष्टिले यसलाई अत्यन्त संवेदनशील क्षेत्र मानिन्छ।
अमेरिका–इरान तनावका बीच नयाँ घोषणा
इरानको पछिल्लो घोषणा अमेरिका र इरानबीचको सैन्य तनाव बढिरहेका बेला आएको हो। खाडी क्षेत्रमा अमेरिकी सैन्य गतिविधि तथा इरानसँग सम्बन्धित समुद्री गतिविधिलाई लिएर तनाव बढ्दै गएको अवस्थामा तेहरानले नयाँ प्रतिबन्धित क्षेत्र घोषणा गर्ने तयारी गरेको हो।
यसै अवधिमा तेल ट्यांकर तथा अन्य समुद्री जहाजलाई लक्षित गरी भएका आक्रमण र त्यससँग सम्बन्धित सुरक्षा चिन्ताले खाडी क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री यातायात थप संवेदनशील बनेको छ।
अमेरिका र इरानबीचको तनाव लामो समयदेखि कायम रहँदै आएको भए पनि समुद्री क्षेत्रमा हुने सैन्य गतिविधिले परिस्थितिलाई थप जटिल बनाउने सम्भावना रहन्छ। विशेषगरी हर्मुज जलमार्गमा कुनै पनि किसिमको सैन्य अवरोध वा जहाज आवागमनमा ठूलो असर परेमा त्यसको प्रभाव मध्यपूर्वमा मात्र सीमित नहुने विश्लेषण गरिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा पर्न सक्छ असर
हर्मुज जलमार्ग विश्वकै महत्वपूर्ण ऊर्जा ढुवानी मार्गमध्ये एक भएकाले इरानले नयाँ प्रतिबन्धित क्षेत्र घोषणा गर्ने निर्णयलाई अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले चासोका साथ हेरेको छ।
यस क्षेत्रमा विदेशी जहाजको आवागमनमा थप प्रतिबन्ध वा निगरानी बढाइएमा तेल तथा ग्यास ढुवानी गर्ने कम्पनीहरूले वैकल्पिक मार्ग र सुरक्षा व्यवस्थाबारे पुनःविचार गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। समुद्री बीमा लागत बढ्नुका साथै ढुवानी समय र खर्चसमेत बढ्न सक्ने सम्भावना रहन्छ।
विशेषगरी मध्यपूर्वबाट एसिया, युरोप तथा विश्वका अन्य बजारतर्फ हुने ऊर्जा आपूर्तिमा हर्मुज जलमार्गको ठूलो भूमिका रहेकाले यहाँ उत्पन्न हुने तनावले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्यमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ।
रणनीतिक महत्वको घटनाक्रम
इरानले घोषणा गर्न लागेको नयाँ प्रतिबन्धित क्षेत्रलाई खाडी क्षेत्रमा आफ्नो समुद्री सुरक्षा तथा रणनीतिक प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयासका रूपमा पनि हेरिएको छ। इरानले एकातर्फ विदेशी जहाजको आवागमनमाथि नियन्त्रण कडा पार्ने संकेत दिएको छ भने अर्कोतर्फ ओमानसँग सहकार्य गरी नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय जलमार्ग सञ्चालन गर्ने योजना अघि सारेको छ।
यसले हर्मुज जलमार्ग आसपासको समुद्री व्यवस्थापनमा इरानको भूमिका थप महत्वपूर्ण बन्न सक्ने संकेत गरेको छ। यद्यपि नयाँ प्रतिबन्धित क्षेत्रको वास्तविक सीमा, लागू हुने नियम तथा विदेशी जहाजका लागि तोकिने व्यवस्थाबारे विस्तृत जानकारी औपचारिक घोषणा भएपछि मात्रै स्पष्ट हुनेछ।
इरान र ओमानबीच नयाँ जलमार्गसम्बन्धी सम्झौता तथा प्रतिबन्धित क्षेत्रको औपचारिक घोषणा भएपछि खाडी क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय जहाज आवागमन र सुरक्षा व्यवस्थामा त्यसको प्रभाव कस्तो पर्छ भन्ने विषयमा थप चासो बढेको छ।
अमेरिका–इरानबीचको सैन्य तनाव, तेल ट्यांकरमाथिका आक्रमण र हर्मुज जलमार्गको संवेदनशीलताबीच इरानको पछिल्लो कदमलाई खाडी क्षेत्रको बदलिँदो सामरिक परिस्थितिसँग जोडेर हेरिएको छ। आगामी दिनमा इरानले घोषणा गर्ने नयाँ समुद्री क्षेत्र र त्यसप्रति अमेरिका तथा अन्य सम्बन्धित देशको प्रतिक्रियाले खाडी क्षेत्रमा तनावको दिशा निर्धारण गर्न सक्ने देखिन्छ।
