काठमाडाैं । साँझ पर्नासाथ पाल्पाको तानसेन बजारका चोकहरूमा ढोल र झ्याम्टाको आवाज गुञ्जिन थाल्छ। बजारमा जम्मा भएको भीडको बीचबाट डरलाग्दो मुकुण्डो लगाएको लाखे निस्कन्छ भने उसको चालसँगै भुच्चा पनि नाच्दै अघि बढ्छ। बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धासम्म लाखेको नाच हेर्न झुम्मिन्छन्।
बाहिरबाट हेर्दा यो दृश्य मनोरञ्जनजस्तो देखिए पनि तानसेनका केही युवाका लागि भने यो पुर्खाले हस्तान्तरण गरेको मौलिक संस्कृति र परम्परा संरक्षण गर्ने अभियान बनेको छ।
कुनै समय नेवार समुदायको परम्परा, पहिचान र मनोरञ्जनसँग अभिन्न रूपमा जोडिएको लाखेनाच पछिल्लो पुस्तामा हस्तान्तरण हुन नसक्दा क्रमशः लोप हुने अवस्थामा पुगेपछि पाल्पाका युवाहरू यसको संरक्षणमा जुटेका हुन्।
संस्कृति जोगाउन युवाको सक्रियता
पाल्पाली नाट्य कला सांस्कृतिक समूहमा आबद्ध युवाहरूले लाखेनाचलाई संरक्षण अभियानकै रूपमा अघि बढाएका छन्। समूहले घण्टाकर्णदेखि भगवती जात्रा अर्थात् कृष्ण जन्माष्टमीसम्म हरेक दिन साँझ लाखेनाच प्रदर्शन गर्दै आएको छ।
समूहका अध्यक्ष किरण चित्रकारका अनुसार अभियानको उद्देश्य केवल नाच प्रदर्शन गर्नु नभई नयाँ पुस्तालाई आफ्नै मौलिक संस्कृति, परम्परा र पहिचानसँग जोड्नु हो।
“बाबुबाजेको परम्परा बिर्सिन थाल्यौँ, त्यही भएर आफ्नो संस्कृति संरक्षणमा लागेका हौँ,” चित्रकारले भने। उनका अनुसार लाखेनाच विस्तारै लोप हुँदै जान थालेकाले यसको संरक्षणमा युवाको सहभागिता आवश्यक भएको हो।
नेवारी संस्कृति अन्य समुदायमाझ लोकप्रिय बन्दै गए पनि आफ्नै समुदायबाट पर्याप्त संरक्षण हुन नसकेकोमा चित्रकारले चिन्ता व्यक्त गरे। उनका अनुसार नयाँ पुस्तालाई संस्कृति हस्तान्तरण गर्न नसकिएमा पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्परा आगामी दिनमा संकटमा पर्न सक्छ।
पाँच सय वर्ष पुरानो परम्परा
इतिहासका जानकारहरूका अनुसार पाल्पा र आसपासका क्षेत्रमा लाखेनाचको परम्परा करिब पाँच सय वर्ष पुरानो मानिन्छ। तत्कालीन पाल्पाली राजा मणिमुकुन्द सेनको पालादेखि यहाँ लाखेनाचको प्रचलन सुरु भएको बताइन्छ।
मणिमुकुन्द सेनले काष्ठकला तथा संस्कृतिकलामा निपुण नेवार समुदायलाई पाल्पामा ल्याएको र उनीहरूमार्फत गुठी तथा जात्रा परम्परासँगै लाखेनाच पनि पाल्पामा भित्रिएको इतिहासका जानकारहरूको भनाइ छ।
समयक्रमसँगै लाखेनाच पाल्पाको सांस्कृतिक पहिचानको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा बन्दै गएको छ। पुस्तौँदेखि निरन्तरता पाउँदै आएको यो परम्परा पछिल्लो समय नयाँ पुस्तामा पर्याप्त रूपमा हस्तान्तरण हुन नसक्दा यसको संरक्षण चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।
मुकुण्डो र बाजाको तालले आकर्षित गर्छ दर्शक
लाखेनाचको प्रमुख आकर्षण यसको डरलाग्दो मुकुण्डो, विशेष वेशभूषा, हाउभाउ र ढोल–झ्याम्टाको ताल हो। लाखेको मुकुण्डो हेर्न बालबालिकादेखि पाका पुस्तासम्मका दर्शक उत्साहित हुने गरेका छन्।
इतिहासका जानकार पुष्करराज रेग्मीका अनुसार लाखेनाचमा प्रयोग हुने मुकुण्डो, बाजाको ताल र लाखेको हाउभाउले दर्शकलाई छुट्टै आकर्षण प्रदान गर्छ। ढोल र झ्याम्टाको तालसँगै लाखे र भुच्चाको प्रस्तुतिले बजार क्षेत्रमा उत्सवको वातावरण सिर्जना गर्ने गरेको उनले बताए।
लोपोन्मुख बन्दै गएको लाखेनाचलाई पुनः जीवन्त बनाउन पाल्पाली नाट्य कला सांस्कृतिक समूहले तानसेनका विभिन्न स्थानमा नियमित प्रदर्शन गर्दै आएको छ।
समूहले बसपार्क, हुलाकचोक, टक्सार, शीतलपाटी, नारायणस्थान, असनटोल र वसन्तपुरलगायतका स्थानमा हरेक दिन साँझ ६ बजेदेखि करिब तीन घण्टासम्म लाखेनाच प्रदर्शन गर्दै आएको छ।
लाखे र भुच्चाको छुट्टै पहिचान
लाखेनाचमा दुई प्रमुख पात्र हुन्छन्—लाखे र भुच्चा। दुवैले फरक–फरक भेषभूषा र हाउभाउमा नाच प्रस्तुत गर्छन्।
लाखेले मुखमा डरलाग्दो मुकुण्डो लगाउने तथा पछाडिपट्टि चौँरी गाईको चमर र महिलाले लगाउने घाँघर तथा चोलोजस्ता पोसाक प्रयोग गर्ने परम्परा रहेको छ। त्यस्तै, भुच्चाले पुरुषको भेषमा नाच्ने र पछाडिपट्टि मकैको पात वा कपडाबाट बनेको पुच्छर लगाउने चलन रहेको बताइन्छ।
यी परम्परागत पहिरन र मुकुण्डोले लाखेनाचलाई अन्य सांस्कृतिक नृत्यभन्दा फरक पहिचान दिएको छ।
तानसेनबाहेक अन्य क्षेत्रमा पनि परम्परा
लाखेनाच काठमाडौँ उपत्यकामा प्रचलित परम्पराका रूपमा बढी परिचित भए पनि पछिल्लो समय पाल्पालगायत अन्य क्षेत्रमा समेत यसको निरन्तरता देखिन्छ।
तानसेनबाहेक पाल्पाका रामपुर, सराई, हार्थोक र आर्यभञ्ज्याङमा रहेका नेवार बस्तीहरूमा पनि लाखेनाच नाच्ने परम्परा रहेको छ।
पाल्पाका युवाले सुरु गरेको संरक्षण अभियानलाई छिमेकी जिल्लाका संस्कृतिसँग सम्बन्धित सरोकारवालाले पनि सकारात्मक रूपमा लिएका छन्। नयाँ पुस्तालाई सहभागी गराउँदै पुराना संस्कृति र परम्परालाई जीवन्त राख्ने प्रयासले मौलिक पहिचान संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्ने विश्वास गरिएको छ।
लाखेनाच केवल एउटा मनोरञ्जनात्मक नृत्य नभई इतिहास, परम्परा, कला, पहिचान र पुस्तौँदेखिको सांस्कृतिक विरासतको अभिव्यक्ति भएकाले यसको संरक्षणमा समुदायसँगै स्थानीय तह र नयाँ पुस्ताको भूमिका महत्वपूर्ण हुने देखिएको छ। युवाहरूको सक्रियताले हराउँदै गएको यो परम्परालाई पुनः नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने आशा जगाएको छ।
