काठमाडौं । श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने रक्षाबन्धन अर्थात् जनैपूर्णिमा शुक्रबार देशभर धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिअनुसार मनाइँदैछ। वैदिक सनातन धर्मावलम्बीका लागि विशेष धार्मिक महत्व बोकेको यस पर्वमा बिहानैदेखि नदी, ताल, पोखरी तथा विभिन्न तीर्थस्थलमा स्नान गर्ने, ऋषिको पूजा तथा तर्पण गर्ने, गुरु–पुरोहितबाट रक्षासूत्र बाँध्ने र नयाँ जनै धारण गर्ने परम्परा छ।

जनैपूर्णिमालाई हिन्दू धर्मावलम्बीले धार्मिक शुद्धता, आत्मसंयम तथा संस्कारसँग जोडेर मनाउने गरेका छन्। यस दिन विशेषगरी ब्राह्मण, क्षेत्री र वैश्य समुदायका तागाधारी पुरुषले पुरानो जनै फेरेर विधिपूर्वक नयाँ जनै धारण गर्ने गर्छन्। नयाँ जनै धारण गर्नुअघि नदी, कुण्ड, पोखरी वा अन्य पवित्र जलाशयमा स्नान गरी शुद्ध हुने र त्यसपछि गुरु–पुरोहितबाट जनै तथा रक्षासूत्र ग्रहण गर्ने चलन रहेको छ।

जनैपूर्णिमाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष ऋषितर्पण हो। वैदिक परम्पराअनुसार यस दिन सप्तऋषिसहित आफ्ना ऋषि तथा पितृहरूको स्मरण गर्दै तर्पण र पूजा गर्ने गरिन्छ। ऋषिहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै तर्पण गरिने भएकाले जनैपूर्णिमालाई ऋषितर्पणी पनि भन्ने गरिन्छ।

जनैपूर्णिमासँग खानपानको परम्परा पनि जोडिएको छ। यस अवसरमा विभिन्न प्रकारका गेडागुडी मिसाएर तयार पारिने परम्परागत परिकार क्वाँटी खाने चलन छ। सामान्यतया ११ प्रकारका गेडागुडीबाट तयार गरिने क्वाँटीलाई नेपाली मौलिक खानाका रूपमा लिइन्छ। विभिन्न दाल तथा गेडागुडीबाट बनाइने भएकाले यो पौष्टिक परिकारका रूपमा समेत लोकप्रिय छ। परिवार तथा आफन्तबीच बसेर क्वाँटी खाने र पर्वको शुभकामना आदानप्रदान गर्ने परम्परा धेरै नेपाली परिवारमा अझै कायम छ।

देशका विभिन्न भूभागमा भने जनैपूर्णिमा मनाउने शैलीमा केही भिन्नता पाइन्छ। विशेषगरी तराई क्षेत्रमा दिदी–बहिनीले दाजु–भाइको हातमा राखी बाँधेर रक्षाबन्धन मनाउने चलन व्यापक छ। दिदी–बहिनीले भाइको दीर्घायु, सुख, समृद्धि र सुरक्षाको कामना गर्दै राखी बाँध्ने तथा दाजु–भाइले पनि दिदी–बहिनीप्रति आफ्नो जिम्मेवारी र माया व्यक्त गर्ने गर्छन्। यसले पारिवारिक आत्मीयता तथा दाजु–बहिनीबीचको सम्बन्ध अझ बलियो बनाउने सामाजिक विश्वास छ।

जनैपूर्णिमाको अवसरमा देशका विभिन्न धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलमा विशेष चहलपहल हुने गर्दछ। काठमाडौंको उत्तरपूर्वी भेगमा रहेको मणिचूड, रसुवाको गोसाइँकुण्ड, ललितपुरको कुम्भेश्वर, सिन्धुपाल्चोकको पाँचपोखरी, धनुषाको जनकपुरधाम, धनुषसागर, गङ्गासागर, जुम्लाको दानसाधु तथा नवलपरासीको त्रिवेणी धाम लगायतका धार्मिकस्थलमा श्रद्धालु पुगेर स्नान तथा पूजाआजा गर्ने परम्परा छ।

यी स्थानमा जनैपूर्णिमाको दिन बिहानैदेखि भक्तजनको भीड लाग्ने र कतिपय स्थानमा धार्मिक मेला तथा विशेष पूजा आयोजना हुने गर्दछ। तीर्थस्थलमा स्नान गरी पूजा आराधना गर्दा धार्मिक पुण्य प्राप्त हुने जनविश्वासका कारण टाढाटाढाबाट समेत श्रद्धालु तीर्थस्थल पुग्ने गर्छन्।

तर यस वर्ष भने रसुवाको प्रसिद्ध धार्मिक तीर्थस्थल गोसाइँकुण्डमा विगतका वर्षजस्तो चहलपहल देखिएको छैन। भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीका कारण रसुवा तथा आसपासका क्षेत्रमा ठूलो क्षति भएपछि त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव गोसाइँकुण्डको जनैपूर्णिमा मेलामा परेको हो।

जनैपूर्णिमाका दिन गोसाइँकुण्डमा विशेष मेला लाग्ने परम्परा रहँदै आएको थियो। देशका विभिन्न जिल्लाबाट हजारौँ श्रद्धालु गोसाइँकुण्ड पुगेर पवित्र कुण्डमा स्नान गर्ने, पूजा आराधना गर्ने तथा धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागी हुने गर्दथे। जनैपूर्णिमाको अवसरमा गोसाइँकुण्ड यात्रा गर्ने श्रद्धालुका कारण त्यस क्षेत्रमा विशेष धार्मिक तथा पर्यटकीय रौनक देखिने गरेको थियो।

तर यसपटक भोटेकोशीमा आएको बाढीले रसुवामा ठूलो विध्वंस मच्चाएपछि धार्मिक यात्रा तथा मेलाको वातावरण प्रभावित भएको छ। बाढीबाट सडक, पुल तथा अन्य भौतिक संरचनामा क्षति पुगेका कारण आवतजावतमा समेत कठिनाइ उत्पन्न भएको छ। विपद्को असर र यातायात तथा पूर्वाधारमा परेको क्षतिका कारण विगतमा जस्तो ठूलो संख्यामा श्रद्धालु गोसाइँकुण्ड पुग्न नसकेको अवस्था छ।

बाढीबाट प्रभावित क्षेत्रमा अझै उद्धार, खोजी तथा राहतका काम भइरहेका बेला ठूलो धार्मिक भीड जम्मा हुने अवस्था नरहेकाले गोसाइँकुण्डमा यसपटक जनैपूर्णिमाको रौनकसमेत घटेको छ। धार्मिक उत्सवको दिन सामान्यतया भक्तजनको भीड, पूजा सामग्रीका पसल तथा यात्रुको चहलपहलले भरिने क्षेत्र अहिले विपद्को प्रभावका कारण तुलनात्मक रूपमा सुनसान देखिएको छ।

गोसाइँकुण्डमा जनैपूर्णिमाका अवसरमा स्नान तथा पूजा गर्न पुग्ने श्रद्धालुको धार्मिक आस्थासँगै यस क्षेत्रको पर्यटन व्यवसाय पनि जोडिएको छ। मेलाका समयमा होटल, पसल, यातायात तथा स्थानीय व्यवसायमा आर्थिक गतिविधि बढ्ने गरेको थियो। तर यस वर्ष बाढीका कारण सिर्जित असहज परिस्थितिले धार्मिक पर्यटनसँग जोडिएका स्थानीय व्यवसायीसमेत प्रभावित भएका छन्।

यद्यपि देशका अन्य धार्मिक तथा सांस्कृतिकस्थलमा भने जनैपूर्णिमाको उत्साह कायमै छ। बिहानैदेखि श्रद्धालुहरू पवित्र जलाशयमा स्नान गर्न तथा पूजा आराधना गर्न पुगेका छन्। गुरु–पुरोहितबाट रक्षासूत्र तथा जनै ग्रहण गर्ने, परिवारका सदस्यसँग क्वाँटी खाने र आफन्तबीच शुभकामना आदानप्रदान गर्ने क्रम चलिरहेको छ।

जनैपूर्णिमा केवल धार्मिक अनुष्ठानको पर्व मात्र नभई नेपाली समाजको मौलिक संस्कृति, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको पर्वका रूपमा पनि लिइन्छ। पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा जनै फेर्ने, रक्षासूत्र बाँध्ने र ऋषितर्पण गर्ने परम्परा तथा तराई क्षेत्रमा राखी बाँध्ने परम्पराले एउटै पर्वभित्र नेपालको विविध सांस्कृतिक अभ्यासलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।

यस वर्ष भने जनैपूर्णिमाको उल्लाससँगै विपद्को पीडा पनि जोडिएको छ। देशका विभिन्न क्षेत्रमा बाढीपहिरोको जोखिम र क्षतिका बीच नागरिकले सावधानीपूर्वक पर्व मनाइरहेका छन्। विशेषगरी विपद् प्रभावित क्षेत्रमा अनावश्यक यात्रा नगर्न, जोखिमयुक्त नदी तथा खोलामा स्नान नगर्न र स्थानीय प्रशासन तथा सुरक्षा निकायले जारी गरेका सूचनाको पालना गर्न आवश्यक देखिएको छ।

धार्मिक आस्था र परम्परालाई निरन्तरता दिँदै जनैपूर्णिमा मनाइरहँदा विपद्का कारण प्रभावित परिवारप्रति सहानुभूति र सहयोगको भावना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ। यसपटक गोसाइँकुण्डमा विगतको जस्तो रौनक नदेखिए पनि देशभरका अन्य स्थानमा जनैपूर्णिमाले धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वलाई निरन्तरता दिएको छ।