काठमाडौं । हिन्दू धर्मशास्त्र तथा धार्मिक मान्यताअनुसार शनिबारको दिन शनिदेवको पूजा–आराधना, व्रत तथा दान गर्न विशेष दिन मानिन्छ । शनिदेवलाई कर्मअनुसार फल दिने देवताका रूपमा पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा रहँदै आएको छ । शनिबार श्रद्धापूर्वक शनिदेवको पूजा, दीप प्रज्वलन तथा दान गर्दा जीवनमा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुने र विभिन्न बाधा कम हुने धार्मिक विश्वास छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार शनिदेव सूर्यदेवका पुत्र हुन् । उनकी माता छाया हुन् । शनिदेवका भाइ यमराज र बहिनी यमुना रहेको धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख पाइन्छ । शनिदेवलाई न्यायका देवताका रूपमा समेत लिइन्छ । मानिसले गरेको राम्रो वा नराम्रो कर्मअनुसार फल प्राप्त हुने विश्वासका कारण शनिदेवको पूजा–आराधनालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ ।
शनिबार शनिदेवको पूजा गर्दा सबैभन्दा पहिले मन, वचन र कर्मलाई शुद्ध राख्नुपर्ने धार्मिक विश्वास छ । कडा परिश्रम गर्ने, अनुशासन पालना गर्ने, सत्यको बाटोमा हिँड्ने तथा अरूलाई सम्मान गर्ने मानिसप्रति शनिदेव प्रसन्न हुने मान्यता छ । त्यसैले शनिबार मात्र नभई दैनिक जीवनमा पनि इमानदारिता, संयम र सदाचारलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धार्मिक जानकारहरू बताउँछन् ।
तेल दान गर्ने परम्परा
शनिबार शनिदेवलाई तेल चढाउने तथा तेल दान गर्ने परम्परा छ । विशेषगरी कालो तिल मिसाइएको तेल वा तोरीको तेल दान गर्नुलाई धार्मिक दृष्टिले शुभ मानिन्छ । शनिदेवको मन्दिरमा गई श्रद्धापूर्वक तेल अर्पण गर्ने तथा आवश्यक व्यक्तिलाई तेल दान गर्ने चलन पनि विभिन्न स्थानमा पाइन्छ ।
धार्मिक विश्वासअनुसार शनिबार तेल दान गर्दा शनिको अशुभ प्रभाव कम हुने र मानसिक शान्ति प्राप्त हुने मान्यता छ । यद्यपि यस्ता धार्मिक अभ्यासहरू आस्था र परम्परामा आधारित हुने भएकाले यसलाई वैज्ञानिक प्रमाणका रूपमा लिन भने हुँदैन ।
पिपलको पूजा र जल अर्पण
शनिबार पिपलको रूखको पूजा गर्ने परम्परा पनि निकै पुरानो मानिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार शनिबार बिहान पिपलको रूखमा पानी चढाउने, दीप प्रज्वलन गर्ने तथा श्रद्धापूर्वक पूजा गर्ने गरिन्छ ।
पिपललाई हिन्दू धर्ममा पवित्र रूखका रूपमा मानिन्छ । शनिबार पिपलको पूजा गर्दा शनिदेव प्रसन्न हुने र जीवनमा रहेका समस्या तथा बाधा हट्ने विश्वास छ । कतिपय स्थानमा पिपलसँगै अन्य पवित्र वनस्पतिको समेत पूजा गर्ने चलन रहेको पाइन्छ ।
कालो तिल दान
शनिबार कालो तिल दान गर्नु पनि शुभ मानिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार कालो तिल शनिदेवसँग सम्बन्धित वस्तु हो । त्यसैले शनिबार मन्दिरमा कालो तिल चढाउने वा गरिब तथा आवश्यक व्यक्तिलाई कालो तिल दान गर्ने परम्परा रहेको छ ।
दान गर्दा आफ्नो क्षमताअनुसार गर्नुपर्ने र दानको उद्देश्य देखावटी नभई सहयोग तथा सेवाको भावना हुनुपर्ने धार्मिक विश्वास छ ।
कालो वस्तु तथा जुत्ता–चप्पल दान
शनिबार आवश्यक तथा विपन्न व्यक्तिलाई छालाका जुत्ता–चप्पल वा प्रयोग गर्न मिल्ने अन्य आवश्यक सामग्री दान गर्नुलाई पनि धार्मिक रूपमा शुभ मानिन्छ । विशेषगरी आर्थिक रूपमा कमजोर व्यक्तिलाई आवश्यक सामग्री सहयोग गर्दा पुण्य प्राप्त हुने विश्वास छ ।
धार्मिक परम्परामा दानलाई मानिसको मनमा रहेको लोभ तथा अहंकार कम गर्ने माध्यमका रूपमा पनि व्याख्या गरिएको पाइन्छ । त्यसैले शनिबार दान गर्दा आफ्नो सामर्थ्यअनुसार खाद्यान्न, कपडा, तिल, तेल वा अन्य आवश्यक सामग्री सहयोग गर्न सकिन्छ ।
शमीको रूखको पूजा
शनिदेवको पूजासँग शमीको रूखलाई पनि जोडेर हेर्ने धार्मिक परम्परा छ । हरेक हप्ता शमीको पूजा गर्ने तथा शनिबार विशेष रूपमा शमीको रूखमा जल अर्पण गर्ने चलन केही समुदायमा रहेको छ ।
शमीको रूखलाई धार्मिक रूपमा पवित्र मानिन्छ । शनिबार यसको पूजा गर्दा शनिदेवको कृपा प्राप्त हुने तथा जीवनका नकारात्मक प्रभाव कम हुने विश्वास गरिन्छ ।
हनुमानजीको पूजा पनि महत्त्वपूर्ण
शनिदेवको आराधनासँगै शनिबार हनुमानजीको पूजा गर्नुलाई पनि विशेष महत्त्व दिइन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार हनुमानजीको भक्तिभावपूर्वक पूजा गर्दा शनिको प्रतिकूल प्रभावबाट राहत मिल्ने विश्वास छ ।
शनिबार हनुमान मन्दिरमा गई सर्स्युको तेलको दीप जलाउने, हनुमानजीलाई सिन्दूर तथा प्रसाद अर्पण गर्ने र हनुमान चालीसाको पाठ गर्ने परम्परा छ । श्रद्धापूर्वक हनुमानजीको स्मरण गर्दा मनमा आत्मविश्वास, साहस र सकारात्मक भावनाको विकास हुने धार्मिक विश्वास गरिन्छ ।
शनिदेवलाई प्रसन्न पार्ने मुख्य आधार कर्म
धार्मिक मान्यतामा शनिदेवलाई कर्मका देवताका रूपमा लिइने भएकाले पूजा र दानसँगै असल कर्म गर्नुलाई सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । मेहनत नगरी केवल पूजा गरेर मात्र जीवनमा परिवर्तन आउनेभन्दा पनि इमानदार भएर आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु, अनुशासनमा बस्नु, कमजोर तथा असहायलाई सहयोग गर्नु र अरूलाई दुःख नदिनु शनिदेवको आराधनाको मूल भाव भएको धार्मिक विश्वास छ ।
शनिबार व्रत बस्ने व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य तथा शारीरिक अवस्थालाई समेत ध्यान दिनुपर्छ । व्रत सबैका लागि अनिवार्य नभएकाले आफ्नो क्षमता र स्वास्थ्यअनुसार धार्मिक अभ्यास गर्न सकिन्छ ।
समग्रमा, शनिबार शनिदेवको पूजा, तेल तथा कालो तिल दान, पिपल र शमीको पूजा, हनुमानजीको आराधना तथा आवश्यक व्यक्तिलाई सहयोग गर्ने परम्परा हिन्दू धार्मिक संस्कृतिमा प्रचलित छन् । यस्ता कार्यलाई श्रद्धा, सदाचार, सेवा र सकारात्मक सोचसँग जोडेर पालना गर्दा मानिसमा मानसिक शान्ति र आत्मअनुशासन विकास गर्न सहयोग पुग्ने विश्वास गरिन्छ ।
यद्यपि शनिदेवको पूजा वा दानबाट निश्चित रूपमा कुनै विशेष परिणाम प्राप्त हुन्छ भन्ने कुरा धार्मिक आस्थामा आधारित विषय हो । त्यसैले यस्ता अभ्यासलाई व्यक्तिगत श्रद्धा, संस्कार र परम्पराका रूपमा ग्रहण गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।
