काठमाडौं । हिन्दू धर्ममा सोमबारको दिन भगवान शिवको पूजा–आराधनाका लागि विशेष रूपमा शुभ मानिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन श्रद्धा र विधिपूर्वक पूजा गरे शिव चाँडै प्रसन्न हुने विश्वास गरिन्छ । त्यसैले धेरै भक्तजन सोमबार शिव मन्दिर पुगेर पूजा, ध्यान र मन्त्रजप गर्ने परम्परा रहेको छ ।
धार्मिक परम्पराअनुसार सोमबार शिव मन्दिरमा गई विशेष गरी ‘अर्धनारीश्वर पूजा’ गर्नु तथा ‘ऊँ नमः शिवाय’ मन्त्र जप्नु शुभ मानिन्छ । यस दिन शिवपुराण पाठ वा श्रवण गर्दा शिव प्रसन्न भई मनोकामना पूरा गर्ने विश्वास पनि व्यापक छ ।
कुमारी युवतीहरूले योग्य जीवनसाथी प्राप्तिको कामनासहित शिवपूजा गर्ने चलन छ भने विवाहित महिलाहरूले पारिवारिक सुख, शान्ति र श्रीमानको दीर्घायुको कामनासहित व्रत बस्ने गर्छन् । सोमबार व्रत बस्दा प्रायः एक छाक मात्र भोजन गर्ने, साथै नुन र तेल प्रयोग नगर्ने धार्मिक नियम पनि उल्लेख गरिएको छ ।
हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा शिवलाई प्रमुख देवतामध्ये एक मानिन्छ । वेदमा उनको नाम ‘रुद्र’ उल्लेख गरिएको पाइन्छ । धार्मिक विश्वासअनुसार शिव चेतनाका अन्तर्यामी हुन् । उनकी अर्धाङ्गिनी पार्वती तथा पुत्रहरू स्कन्द (कार्तिकेय) र गणेश रहेका छन् । हिन्दू मान्यताअनुसार ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, विष्णु पालनकर्ता र शिव संहारकर्ता मानिन्छन् ।
शिवलाई प्राण अथवा जीवनशक्तिको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ । जीवनशक्ति नभए शरीर ‘शव’ मात्र रहने धार्मिक व्याख्या छ । यही कारण शिवलिंगको रूपमा उनको पूजा गर्ने परम्परा विकसित भएको मानिन्छ ।
धार्मिक चित्रणमा शिवलाई योगी, तपस्वी र ध्यानमग्न रूपमै देखाइन्छ । उनी सौम्य र रौद्र दुवै स्वरूपका देवता मानिन्छन् । सृष्टिको उत्पत्ति, स्थिति र संहार तीनै प्रक्रियामा उनको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको धार्मिक विश्वास छ ।
‘शिव’ शब्दको अर्थ नै कल्याणकारी मानिए पनि उनले सृष्टिको लय र प्रलय दुवैलाई आफ्नो अधीनमा राख्ने शक्ति भएको विश्वास गरिन्छ । देवताका पनि देवता भएकाले उनलाई ‘महादेव’ तथा ईश्वरका पनि ईश्वर भएकाले ‘महेश्वर’ भनेर सम्मानपूर्वक सम्बोधन गरिन्छ ।
यसरी सोमबार शिवपूजा, व्रत र आराधनालाई धार्मिक आस्था, पारिवारिक कल्याण तथा आत्मिक शान्तिसँग जोडेर विशेष महत्त्व दिइने परम्परा आज पनि निरन्तर रहँदै आएको छ ।
