काठमाडौं । हिन्दु धर्ममा सन्तोषी मातालाई अत्यन्त श्रद्धाका साथ पूजिने देवीका रूपमा चिनिन्छ। धार्मिक विश्वास अनुसार उहाँलाई सन्तुष्टि, सुख, शान्ति र समृद्धिकी प्रतीक देवी मानिन्छ। केही धार्मिक परम्परामा सन्तोषी मातालाई भगवान् श्री गणेशकी छोरीको रूपमा पनि उल्लेख गरिन्छ, यद्यपि यसको स्पष्ट वर्णन प्रमुख पुराणहरूमा पाइँदैन।
धार्मिक र आध्यात्मिक दृष्टिले सन्तुष्टि मानव जीवनको महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ। सन्तुष्टि अभाव हुँदा मानिस मानसिक तनाव, असन्तोष र शारीरिक कमजोरीसम्म भोग्न बाध्य हुने विश्वास छ। यही कारणले सन्तोषी माताको पूजा गर्दा जीवनमा खुशी, शान्ति र सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ।
भक्तजनका अनुसार सन्तोषी माताको विधिपूर्वक पूजा तथा व्रतले धनसम्पत्ति, वैवाहिक सुख र सन्तान प्राप्तिको कामना पूरा हुने विश्वास छ। विशेषगरी शुक्रबार गरिने पूजा र आरतीले मन शान्त हुने, चिन्ता कम हुने र मानसिक सन्तुलन कायम हुने धार्मिक विश्वास पाइन्छ।
हिन्दु परम्परामा शुक्रबारको व्रत विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यस दिन सन्तोषी माता, वैभवलक्ष्मी देवी तथा शुक्र ग्रहको पूजा गर्ने चलन छ। उपवास गर्ने विधि विभिन्न प्रकारका भए पनि सन्तोषी माता व्रतका लागि केही निश्चित नियमहरू पालना गर्ने गरिन्छ।
सन्तोषी माता व्रत विधि
व्रत बस्ने व्यक्तिले सूर्योदयभन्दा अघि उठेर स्नान गरी घर सफा राख्नुपर्छ। त्यसपछि घरको पवित्र स्थानमा सन्तोषी माताको मूर्ति वा तस्बिर स्थापना गरिन्छ। पूजा सामग्री तयार गरी शुद्ध पानीले भरिएको भाँडो राखिन्छ र त्यसमा गुड तथा चनाको प्रसाद छुट्टै पात्रमा राख्ने चलन छ।
पूजापछि सन्तोषी माताको कथा सुन्ने वा पढ्ने गरिन्छ। त्यसपछि आरती गरी गुड–चना प्रसाद परिवार तथा उपस्थित भक्तजनलाई वितरण गरिन्छ। पूजामा प्रयोग गरिएको जल घर वरिपरि छर्कने तथा बाँकी पानी तुलसीको बोटमा अर्पण गर्ने परम्परा पनि छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार लगातार १६ शुक्रबार व्रत बस्ने प्रचलन छ। अन्तिम शुक्रबार विशेष पूजासहित व्रत समापन गरिन्छ। समापनको दिन बालबालिकालाई खीर–पुरी खुवाउने, दक्षिणा तथा फलफूल (विशेष गरी केरा) दिने चलन छ। त्यसपछि आफूले प्रसाद ग्रहण गरी व्रत विसर्जन गरिन्छ।
यसरी श्रद्धा र नियमपूर्वक गरिएको सन्तोषी माता व्रतले जीवनमा शान्ति, सन्तुष्टि र समृद्धि ल्याउने विश्वास हिन्दु समाजमा आज पनि कायम रहेको पाइन्छ।
