काठमाडौँ । भर्खरै सम्पन्न स्थानीय निर्वाचनमा धरान उपमहानगरपालिकाको मेयरमा हर्कराज राई (साम्पाङ) विजयी हुनुभएको थियो ।
तर, उनको सफलताको पछाडी मूलधारका राजनीतिक दलहरूले पटक–पटक दिएका खाली र उथलपुथल प्रतिवद्धताबाट थाकेका, सकारात्मक परिवर्तन र आफ्ना दैनिक समस्यालाई व्यावहारिक रूपमा समाधान गर्ने स्थानीय जनताको लामो समयदेखिको आकांक्षा थियो । उनीहरू आफ्ना समस्याहरू बुझेर व्यावहारिक रूपमा समाधान गर्न सक्ने सही उम्मेदवार खोजिरहेका थिए। त्यसोभए, साम्पाङ यस प्रभावको लागि एकदम सही थियो।
विभिन्न राजनीतिक दलका अन्य उम्मेदवारहरू भन्दा फरक, स्वतन्त्र उम्मेदवार साम्पाङ एक्लो प्रचारक थिए। पहिलो कुरा त उनले आफ्नो चुनावी प्रचारलाई असाधारण ढंगले व्यवस्थित गर्न नपाएकाले मतदातालाई प्रभावित गर्न नसकेको र एक्लै प्रचारप्रसार गरे ।
उ उपेक्षित उम्मेदवार हो जस्तो लाग्यो । तर गहिरो रूपमा, उहाँ एक सामाजिक कार्यकर्ता भएकोले, जसले पहिले (अहिले पनि) सामाजिक अन्याय विरुद्ध आवाज उठाउन र उनीहरूको समस्या समाधान गर्न स्थानीय जनतासँग मिलेर काम गर्नुहुन्थ्यो र विकास गतिविधिहरूले खानेपानी समस्या समाधानको लागि बलियो एजेन्डा बोकेका थिए। धरानका बासिन्दाहरूले लामो समयदेखि यसको समाधानको माग गर्दै आएका थिए, जसले मतदाताहरूलाई प्रभावित पारेको थियो र उनीहरूले चुपचाप उनलाई पदमा जिताए।
मेयरमा निर्वाचित भएलगत्तै साम्पाङले निर्वाचनमा गरेका वाचा पूरा गर्न दिनरात खटिरहेका छन् । स्थानीय जनताको सहयोगमा उनले वरपरका विभिन्न साना खोलाबाट सहरमा खानेपानीको निकास र आपूर्ति गर्ने अभियान सुरु गरेका छन् ।
अभियान अन्तर्गत स्थानीय पकुवा खोलामा आयोजना सम्पन्न भई धरानका विभिन्न स्थानमा खोलिएका पानी ट्याङ्कीबाट खोलाको पानी ट्याप गरी सहरमा पु¥याइएको छ । निर्माणका लागि फेसबुक र अन्य सामाजिक सञ्जालमार्फत स्वदेश तथा विदेशबाट चन्दा संकलन भएको थियो भने धरानका केही बासिन्दाले श्रमदान गरेका थिए । साम्पाङ आफैं अफिसियल ड्युटी बन्द हुँदा सार्वजनिक बिदामा कामदारमा खटिने गरेका छन् । आयोजनाको करिब ७ करोड रुपैयाँ लागत रहेको प्राविधिकहरुले बताएका छन् ।
यसपछि उनी हाल कोशी राजमार्गको धरान–धनकुटे खण्डमा रहेको धरान–४ स्थित अर्को स्थानीय निशाने खोलाबाट पानी निकाल्ने र आपूर्ति गर्ने काममा जुटेका छन् । उनले सामाजिक सञ्जालमार्फत यस अभियानमा साथ दिन सर्वसाधारणलाई आग्रह गरेका छन् ।
तर, झण्डै १५ किलोमिटर टाढा रहेको सप्तकोशी नदीमा ट्यापिङ गरेर पानी आपूर्ति गरेर सहरका बासिन्दाले भोग्दै आएको बारहमासी खानेपानीको समस्याको दिगो समाधान हुने उनको विश्वास छ ।
आयोजनाको अध्ययन भइरहेको र ठूलो जलाशय निर्माण गरेर पनि नदीबाट ऊर्जा उत्पादन गर्ने उनको अवधारणा रहेको उनले बताए । जलाशय निर्माणका लागि प्रस्तावित क्षेत्रमा प्राविधिक र इन्जिनियरले अध्ययन गरेका छन् । पूर्वाञ्चल इन्जिनियरिङ क्याम्पसका इन्जिनियरहरूले आयोजना क्षेत्रमा माटो परीक्षण गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन् ।
उनीहरुका अनुसार बर्खामा स्थानीय खार्दु खोलाबाट ४० किलोवाट र हिउँदमा करिब ६ किलोवाट बिजुली उत्पादन गर्न सकिने सम्पाङ बताउँछन् ।
जङ्गलमा जमिनमुनिको पानी निकासका लागि प्रयोग हुने वाटर पम्पिङ मेसिन महिनामा दुई वा तीन पटक बिग्रिएको र मर्मतका लागि कम्तीमा दुई लाख रुपैयाँ लाग्ने गरेको उनी बताउँछन्। त्यसैले मनसुनमा खोला र खोलाको पानी ट्याप गरी आपूर्ति गर्नाले पम्पिङ मेसिन र त्यसका लागि प्रयोग हुने बिजुली मर्मतमा लाग्ने अतिरिक्त खर्च बचत हुने उनको भनाइ छ ।
यसका साथै उनले विभिन्न क्षेत्रमा विभिन्न अभियान चलाएका छन् । कहिले रुखको बिरुवा रोपेको देख्न पाइन्छ भने कहिले सहरका चोकमा हातमा लागुऔषध दुव्र्यसनविरुद्धको प्लेकार्ड बोकेर बसेको देखिन्छ ।
वन फँडानीका कारण वन्यजन्तुको विनाश र मानव वन्यजन्तु द्वन्द्व बढेको उनको भनाइ छ ।
उनले आफ्नो फेसबुक पेज मार्फत आफ्नो सरकारी तथा व्यक्तिगत कामको प्रगति सर्वसाधारणलाई जानकारी गराउने गरेका छन् । सार्वजनिक सूचनामा पहुँच पु¥याउने र सरकारी कामका बारेमा आमजनतालाई जानकारी गराउनु जनताको अधिकार हो र यसलाई कार्यान्वयन गर्नुपर्ने उनको भनाइ छ ।
मेयर साम्पाङले सहरमा सकारात्मक परिवर्तनका लागि गरेको पहलमा जनताले साथ दिएको उनको अभियानका एक सदस्य हरि श्रेष्ठ बताउँछन् ।
विगतमा करिब तीन लाख जनसंख्या बसोबास गर्ने धरानको खानेपानीको समस्यामा जनप्रतिनिधिले ध्यान दिएनन् । त्यसैले नगरवासीले यसपटक स्वतन्त्र उम्मेदवारलाई निर्वाचित गरेको उनको भनाइ छ ।
अहिले मेयर साम्पाङले आफ्नो अधिकांश समय खानेपानीको समस्या समाधानमा बिताएको स्थानीयवासी बताउँछन् । सहरको विकासका लागि जनप्रतिनिधिले के गरिरहेका छन् भन्ने जानकारी (साम्पाङको फेसबुक पेज मार्फत) अपडेट भएकाले मतदाता खुसी भएको धरान–१५ का स्थानीय विष्णु लिम्बुले बताए । ‘जनताले सूचनाको आधारमा विकासका काममा आफ्ना प्रतिनिधिलाई सहयोग गर्न पुगेका छन्,’ उनी भन्छन् ।
धरानका बासिन्दालाई खानेपानी वितरणको पहल राणा शासनकालमा सुरु भएको थियो ।
सन् १९९५ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेर राणाले धरान–१३ फर्सेमा खानेपानी ट्याङ्की निर्माण गर्न निर्देशन दिएका थिए । सरदु–खर्दु सिमसार क्षेत्रलगायत स्थानीय खोलाबाट पानी निकालेर स्थानीयलाई वितरण गरिएको थियो । तत्कालीन राजा वीरेन्द्र शाहको निर्देशनमा २०३४ सालमा यस क्षेत्रका करिब तीन सय घर स्थानान्तरण गरी सिमसार क्षेत्रको संरक्षण गरिएको थियो ।
सहरको जनसङ्ख्या बढेपछि २०३४ सालमा तत्कालीन धरान नगर पञ्चायतले पानी वितरणको जिम्मेवारी पाएको थियो । सोही वर्ष धरानमा नेपाल खानेपानी संस्थानको स्थापना भयो ।
नगर पञ्चायतले विसं २०३५ मा प्रति धारा ११ रुपैयाँ शुल्कमा पानी वितरण गर्न थालेको थियो ।
विसं २०४५ मा निगमले विश्व बैंकको ऋण र अनुदानमा खानेपानीको बढ्दो माग पूरा गर्न डक्टाइल पाइपलाइन विस्तार गरेको थियो। सरदु–खर्दु सिमसार क्षेत्रबाट संकलन हुने पानीको माग बढ्दै गएपछि त्यसले दक्षिणको जङ्गलमा गहिरो ट्युबवेल निर्माण गरेको स्थानीयवासी बताउँछन् ।
विसं २०४५ देखि धरानमा खानेपानीको अभाव भएको उनीहरुको भनाइ छ । २०७८ सालमा निगमले आफ्नो सम्पत्ति र जिम्मेवारी खानेपानी व्यवस्थापन बोर्डलाई हस्तान्तरण नगरेसम्म तत्कालीन धरान नगरपालिकाका १९ वडाका करिब १६ हजार उपभोक्ताले पाइपलाइनबाट खानेपानीको पहुँच पाएका थिए । तर पर्याप्त भएन ।
८ मे २०१२ मा नेपाल सरकारले एसियाली विकास बैंकसँग खानेपानी आयोजना सुरु गर्न २२ मिलियन अमेरिकी डलरको सम्झौता गर्यो। धरान खानेपानी (पुनर्स्थापना, स्तरोन्नति तथा विकास) उपयोजना सरकारको एकीकृत सहरी विकास आयोजनाको एक हिस्सा थियो। आयोजनाको ठेक्का टियानजिन टुंडी जेभीलाई दिइएको थियो र वेल्डिङ डिजाइन प्राधिकरणले विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन तयार गरेको थियो। जमिनमुनिको पानी निकाल्न वनका सात ठाउँमा ११ वटा गहिरो ट्युबवेल खनेका थिए ।
आयोजनाले सन् २०३० सम्ममा २८ हजार ८ सय ४१ घरमा पानी पु¥याएर ३० हजार पु¥याउने लक्ष्य राखेको थियो तर सन् २०२२ को मध्यसम्ममा उपभोक्ताको सङ्ख्या २८ हजार पुगेको छ ।
हालसम्म आयोजनाको ९५ प्रतिशत काम सकिएको छ । तर ठेक्का लिने कम्पनीले सो आयोजना पहिले नै बोर्डलाई हस्तान्तरण गरी अपेक्षित नतिजा नआएपछि आयोजनाको परीक्षण र सञ्चालनको जिम्मेवारीबाट मुक्त भएको छ । परियोजनाको म्याद पनि ३१ डिसेम्बर २०२१ मा सकिएको थियो।
बोर्डका प्रबन्ध निर्देशक इन्जिनियर राजु पोखरेलले सहरको खानेपानीको समस्या समाधान गर्न नसकेकोमा पानी चुहावट भएको आरोप लगाएका छन् । अहिले दैनिक २ करोड ५० लाख लिटर पानीको माग रहेको उनको भनाइ छ । ‘हिउँदमा ११ वटा ट्युबवेल र सरदु–खर्दु सिमसार क्षेत्रबाट करिब १८ करोड लिटर पानी उत्पादन भएको छ । निर्माण भएका ११ वटा ट्यूबवेलमध्ये हाल १० वटा राम्ररी सञ्चालनमा रहेका छन् भने एउटा भाँचिएको छ । यसले गर्दा पानीको उत्पादन पनि कम भएको छ,’ उनले भने । मनसुनमा दुई करोड लिटर पानी उत्पादन हुने प्रक्षेपण छ ।
पुराना र खिया लागेको पाइपलाइन, पानीका पम्प र जेनेरेटरले पानी वितरणमा समस्या भएको उनको भनाइ छ ।
को हुन् साम्पाङ
सन् १९८३ फेब्रुअरी २७ गते खोटाङ जिल्लाको खार्तम्छामा जन्मिएपछि साम्पाङ
२०५६ सालमा उच्च शिक्षाका लागि धरान सरे । उनी स्थानीय शुक्रबारे माविबाट एसएलसी उत्तीर्ण भएका थिए । उनले धरानको महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पसबाट राजनीति र समाजशास्त्रमा स्नातक गरे । उनले स्थानीय इन्स्टिच्युटमा अंग्रेजी भाषा पनि पढाएका थिए । उनले छ वर्ष विदेशी काममा (अफगानिस्तान र इराकमा) बिताए। तर, देशभक्ति र स्वदेशमा सेवा गर्ने जोसले प्रेरित भएर वैदेशिक रोजगारीबाट नेपाल फर्किएर समाजसेवी र अभियानकर्ताको रूपमा काम गर्न थाले ।
उहाँले विकास, न्याय र स्वतन्त्रताको लागि आवाज उठाउनुभएको छ। दृढ संकल्प र समर्पित भएर उनले धरानको धनकुटे राजमार्ग हुँदै जाने मदन भण्डारी राजमार्गबाट प्रभावित स्थानीय जनताको पक्षमा बोल्ने अभियानमा आफूलाई सामेल गरे । उनका लागि यो घटना स्थानीय जनतामाझ लोकप्रिय बन्ने टर्निङ प्वाइन्ट थियो ।
त्यसैबेलादेखि उनी स्थानीय जनताको पक्षमा बोल्ने व्यक्तिको रूपमा लोकप्रिय हुन थाले। उनले भ्रष्टाचार, विसंगति, उथलपुथल र सार्दु जलाधार अतिक्रमण, खानेपानी र सार्दु खोलाको योजनाविहीन उत्खनन जस्ता मुद्दामा आवाज उठाएका छन् । उनले बिपीमा भएको भ्रष्टाचारको विरोध गरेका छन् । कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान र धरानको खानेपानी आयोजनामा भएको विसंगति ।
कृष्णनारायण पालिखेको नेतृत्वमा स्थानीय सामाजिक संस्था ‘जनसरोकार मञ्च’ले सरदु सिमसार क्षेत्रमा सार्वजनिक जग्गा कब्जा गर्न खोज्ने भूमाफियाविरुद्ध अभियान चलाएको थियो । साम्पाङ पछि अभियानमा सामेल भए। पालिखेको मृत्युपछि उनले नेतृत्व सम्हालेका थिए ।
उपमहानगरपालिकाको मेयरमा निर्वाचित हुनुअघि उनले यसअघिको स्थानीय निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रुपमा उपमहानगरपालिकामा उपमेयरका लागि लडेका थिए । तर उनले हारे । तर, त्यसले उनलाई रोकेन ।
‘देशको सर्वाङ्गीण विकासका लागि राजनीतिक दल र नेताहरूले आफूलाई सच्याउनुपर्छ र भ्रष्टाचार र आयोग प्रणालीको अन्त्य गर्नुपर्छ,’ उनले भने ।
